This is a reproduction of a library book that was digitized by Google as part of an ongoing effort to preserve the information in books and make it universally accessible. Google" books https://books.google.com This is a reproduction of a library book that was digitized by Google as part of an ongoing effort to preserve the information in books and make it universally accessible. Google" books https://books.google.com Digitized by Digitized by v^ooQie Digitized by v^ooQie Digitized by Google Digitized by v^ooQie Digitized by v^ooQie Digitized by v^ooQie Digitized by v^ooQie PORTVGALIAE HONWEWA HISTORICA Digitized by Digitized by Googl PORTYG ALIAE MONVMENTA HISTORICA A SAECVLO OCTAVO POST CHRISTVM VSQVE AD QVINTVMDECIMVM IVSSV ACADEMIAE SCIEATIARVM OLISIPOBIS EDITA SCRIPTORES VOLYMEN I OLISIPONE TYPIS ACADEMICIS M DCCC LVI vA 5A vvjs Digitized by Y-OOQie Digitized by Google ^Scientiarum historicarum ho¬ dierno permotae splendore, ma- gnoque in hoc, vel etiam in su¬ periori saeculo, incremento, ple- raeque Europae nationes, pris¬ cas suae quaeque gentis origi¬ nes perquirendi ardore, vetus¬ ta temporum monumenta pan¬ dere, et tamquam in magna hor¬ rea ingentem colligere messem anxie, maximisque impensis e- nituntur. In lucem itaque pro¬ deunt chronica, narrationes, his¬ toriae, leges, publica privata- que diplomata, partim antiqui¬ tus mandata typis, partim non¬ dum edita, tum in amplissimas collectiones, tum in singularia redacta volumina* Repertaque iam hucusque ignota documen¬ ta, in tabulariis, bibliothecis, scriniisque amissa, detersis nunc M.U. Tom. I. No meio do progresso dos es- tudos historicos neste seculo, e ainda no antecedente, a maior $ parte das na^oes da Europa tem procurado com grandes esfor- ^os e a custa de avultadas des- pezas colligir em vastos reposi- torios os monumentos das suas epochas anteriores. Chronicas, rela<joes, memorias, legisla^ao, diplomas publicos e privados, tanto impressos como ineditos, tem visto a luz publica, forman¬ do collecQoes completas ou dis- tribuidos em corpos separados. Estao-se desenterrando diaria- mente do po das bibliothecas e dos archivos monumentos des- conhecidos, que vem modificar completamente muitas opinioes historicas, corrigir outras, e con- firmar definitivamente outras. Digitized by v^ooQie VI tandem saeculorum pulvere et tinea, permultas historicas nar¬ rationes, scriptorumque iudicia et opiniones aut penitus immu¬ tant, aut corrigunt, verumque ubicunque confirmant. Certis denique historica critice funda¬ mentis suffulta, recteque vetus¬ ta facta perpendens, historiam ad veram erigit scientiam, quae hominum praesens, futurum¬ que genus, non in sterilis sa¬ pientiae gloriam, sed in frugi¬ feram certamque ducit doctri¬ nam, in omnis exempli salubri¬ bus antiquitatis documentis po¬ sitam. Patrio igitur amore flagrans, aliorumque populorum, haec aemulantium studia, exemplo excitata Regia Scientiarum Oli- siponensis Academia suam item patriam exoptavit antiquorum locupletare monumentorum e- ditione, ad illarum editionum instar, quas Germania, Gallia, Anglia, Italiaque iam vulgave¬ re, et nunc etiam vulgare sata¬ gunt. Academici ideo illi, in his¬ toriae et antiquitatum studiis praecipue versati, tantae, ut par erat, molis operi ex Academiae consulto strenue accincti sunt; operisque tam ingentis efforma- Por este meio a critica, exerci- da severa e imparcialmente so- bre elementos seguros, pode a- preciar bem o valor dos factos, tornando-se assim exequivel re- duzir a historia a urna verdadei- ra sciencia, que habilite o pre- sente e o futuro para tirarem vantagem das lic^oes do passa- do. Movida por amor da patria e por urna nobre emula^ao, a Aca¬ demia Real das Sciencias de Lisboa quiz dotar o seu paiz de urna collec^ao analoga as que successivamente se tem publi- cado e continuam a publicar em Alemanha, em Fran§a, em ln- glaterra, em Italia e em outras partes. Os membros da Secijao d Historia e Antiguidades da mesma Academia foram, como era razao, encarregados espe- cialmente dos largos trabalhos que tao vasta empreza exigia. Approvado pela Classe das Sci¬ encias Moraes e Politicas, e de Digitized by AjOOQle VII tio, sive methodus, peragendi, statim Classi Scientiarum Mo¬ ralium, Litteraturaeque ab uno ex eius sociis ad examen pro¬ posita , postquam ibi probata fuit, similiter a regio Adminis¬ tro, ad quem res pertinebat, lau¬ datis Academiae conatibus, pro¬ batur, executionique mandan¬ dam decretum fuit. Haec effor- matio, seu programma, non o- peris tantum litterariam metho¬ dum ; sed etiam rationem et or¬ dinem, quibus monumenta il¬ la colligenda essent, indicabat: Classis tamen haec litterariam methodum, cum utilitas aut ne¬ cessitas suaderet, modificandi arbitrium servabat. Program¬ matis, quod super monumento¬ rum editione Academia proba¬ vit, aliquot capita referre expe¬ dit. I. Historiae et Antiquitatum Classis monumenta Portugaliae historica medii aevi, a saeculo VIII. ad XV. finem, iam in lu¬ cem edere properabit. II. Collectio haec in tres ma¬ gnas divisa erit Partes: — A — Monumenta res gestas narran- Litteratura, o plano da obra, que fora offerecido por um dos seus membros, foi submettido ao Governo, que lhe deu a sua sancio, louvando o pensamen- to da Academia. Esse plano a- brangia nao so o desenho litte¬ rario da empreza, mas tambem indicaQoes sobre o modo practi- co de colligir os monumentos que della deviam ser objecto. Quanto, porem, ao primeiro ponto, a Classe reservava a fa- culdade de modificar o seu pro¬ gramma, se posteriormente se julgasse necessario ou util alte- ra-lo. Eis os artigos delle rela¬ tivos a ordem da publicagao: Art.° l.° A Sec^ao de Historia e Antiguidades come^ara sem perda de tempo apreparar a pu- blica^ao dos Monumentos His¬ toricos de Portugal durante a idade media, abrangendo o pe¬ riodo decorrido desde o VIII.° seculo ate o fim do XV.° Art.° 2.° Esta collec^ao con- tera tres grandes Divisoes: — A—Monumentos Narrativos — Digitized by A^OOQle tia: — B— Leges, Iurisquepru- dentia: —C— Diplomata, Acta¬ que publica et privata. Monu¬ menta haec in lucem ita eden¬ da sunt, ut quaelibet magnarum trium Di visionum, tamquam sin¬ gulare membrum consistens, in¬ tegrum cum caeteris, eadem methodo, et sub eodem titulo consentiens perficiet corpus; et hoc modo cuiusvis Divisionis si¬ ve volumen, sive fasciculus ty¬ pis seorsum mandari poterit, dummodo quaevis Divisio, in exponendis monumentis, sae¬ culorum ordinem, annorumque successionem in unoquoque sae¬ culo , quantum possibile erit, servet. III. Prima Divisio omnes his¬ toricas narrationes comprehen¬ det , tam magna, quam parva chronica, necrologia, sancto¬ rum, illustriumque virorum vi¬ tas, unius, aut plurium even¬ tuum notitias, inscriptiones de¬ nique , quibus suae aetatis res gestae dilucidentur. Huiusmo- di monumentorum ad tempora ultra saeculum XII. spectan¬ tium, quae iam evulgata fue¬ rint, quaeque aliquot vix refe¬ rant huius regionis eventus, qua Portugaliae postea porrecti B—Legisla^ao e Jurispruden- cia — C—Diplomas e Actos Pu¬ blicos e Privados. A publica^ao sera feita de modo que cadauma destas Divisoes constitua um corpo sobre si, mas ligados todos por um systema e titulo com- mum, podendo imprimir-se um volume ou um fasciculo de cada Divisao, sem dependencia das outras. Seguir-se-ha,todavia,em cada urna dellas a ordem dos se- culos a que se referir qualquer monumento, e dentro de cada seculo, quanto for possivel, a ordem chronologica. Art.° 3.° A primeira Divisao deve abranger todo o genero de narrativas historicas, quer sejam pequenos chronicons, ou chro¬ nicas mais extensas, quer sejam obituarios, biographias, agio- graphias, quer rela^oes avulsas d’um ou mais successos; quer fi- nalmente inscrip^des, que por algum modo esclaregam a his¬ toria do paiz naquellas epochas. Os monumentos historicos de qualquer das especies preceden- tes, que se referirem a tempos anteriores ao seculo XII. 0 , que Digitized by A^ooQie IX sunt fines, excerpta tantum ty¬ pis nunc mandanda erunt; quod pari modo faciendum erit, dum de exterorum populorum chro¬ nicis, historicisque narrationi¬ bus agatur, in quibus aliquid ad nostras res spectans narretur. IY. Secunda Divisio tribus constabit membris: 1. Civiles leges generales, i- temque generale, sive univer¬ sae civitatis, consuetudinarium ius. 2. Locorum leges, consuetu- dinariumque ius, municipia ins¬ tituentes chartas amplectens, si¬ ve forales , privilegia illis addi¬ ta, consuetudines, decreta, pri¬ vata denique municipalia statu¬ ta. 3. Leges peregrinae, iuris- queperitorum sententiae, exe- cutioni in Portugalia, quasi sub¬ sidiarium ius, mandatae. Y. Haec tertia Divisio inqua- tuor membra hoc subdividetur modo: M.H. Tom. I. ja se achem publicados pela im- pressao, e que so parcialmente respeitarem a successos occorri- dos nos territorios em que veio a constituir-se a Na$ao Portu- gueza, devem publicar-se uni- camente em extracto. o mes- mo systema se adoptara, quan¬ to as chronicas e narrativas his¬ toricas estrangeiras do seculo XII.°, e dos seguintes, que con- tenham noticias relativas a Por- tugal. Art.° 4.° A segunda Divisao constara de tres Secedes: l. a Leis civis geraes, edirei- to consuetudinario geral. 2/ Leis locaes, e direito con¬ suetudinario local, abrangendo as cartas constitutivas dos muni- cipios, ou foraes, no sentido res¬ tricto desta palavra, os actos ad- dicionaes a elles, e os costumes e degredos ( decreta ;) ou posturas municipaes. 3. a Leis e jurisprudencia es¬ trangeiras adoptadas para uso interno, como direito subsidia¬ rio. Art. 5.° A terceira Divisao subdividir-se-ha em quatro se- c^oes : % Digitized by Google X 1. Publica super regni regi¬ mine acta, comitiorumque, sive magnatum populique conven¬ tuum, inquisitiones, statutaque ad commercium, reique publi¬ cae regimen spectantia; omnia praeterea documenta illa, quae hodierno nomine statistica ap¬ pellantur. 2. Diplomata cuiusvis conven¬ tionis inter Portugaliam alios- que populos, foedera scilicet, pactiones, pontificia rescripta, bullae, pacta conventa, omnia tandem nunc diplomatica dicta. 3. Publica acta, regiaque di¬ plomata, quae ad privatorum at¬ tinent negotia, sive de singulis personis, sive de personarum communitatibus agatur; de do¬ nationibus, aliisque conventio¬ nibus inter reges privatosque si¬ bi subditos actis, iuraque data, seu ut vocant, sententiae , pro tri¬ bunalibus, aut a iudicibus. 4. Privata monumenta, eta- cta, privatorum inter se conven¬ ta, epistolae, rerumque domes¬ ticarum, et negotiorum procu¬ randorum , memoriae, quae suae aetatis socialis vitae noti¬ tiam aliquam praebeant. Historiae et Antiquitatum 1. a Actos publicos pertencen- tes ao govemo doReino, deven- do entrar nesta categoria as actas das cortes, as inquiri^oes, as providencias fiscaes e admi¬ nistrativas, e os documentos es- tatisticos. 2. ‘ Diplomas respectivos as relaQoes externas dopaiz, abran- gendo tractados, conven^oes, bullas e rescriptos papaes, cor- respondencias diplomaticas etc. 3. * Actos publicos e diplomas regios com objecto singular, e relativos acorpora^oes ou indi¬ viduos, abrangendo doa^oes e outros contractos entre o rei e os subditos, senten$as de tribu- naes e magistrados etc. 4.* Actos e monumentos pri- vados, contendo contractos par¬ ticulares , correspondencias e- pistolares, memorias puramen- te domesticas, registos e notas d’economia privada, que pos- sam illustrar a historia politica e social do paiz. Um dos membros daSec^ao Digitized by A^ooQie XI Classis unus ex sociis, probato hoc programmate, statim tabu¬ laria, bibliothecas, archiva, scri¬ niaque huius regni perquiren¬ di^ omniumque monumento¬ rum supra XIV. saeculum no¬ titiam, cognitionemque acqui¬ rendi accepit munus: in poste¬ rum huiusce, sequentiumque saeculorum monumenta simili¬ ter prescrutari Regia Academia differens, socium illum in pu¬ blico tabulario. Torre do Tombo , refertissimo fortasse inter Eu¬ ropae tabularia, opus suum per¬ sequendi occasionem adripere statuit, dum ab itineribus in pro¬ vincias abstineret, tempusque iterum proficiscendi exspecta¬ ret. Indeffessa haec per duos an¬ nos perquisitio monstravit, ma¬ ximum , praeterque omnium exspectationem, monumento¬ rum per varia nostri regni loca superesse numerum: et quam¬ vis exterorum saepe hostium, civiumque nuper nostrorum, quod miserabilius est, iterata bella, et strages experti esse¬ mus, ut non loquamur de incu¬ ria eorum, quibus haec antiqui¬ tatis monumenta custodienda tradita fuerant; varii tamen ge¬ neris tam abundans numerus, d’Historia e Archeologia foi desde logo encarregado de exa- minar os archivos e bibliothe¬ cas do reino e de verificar a ex- istencia de todos os documen- tos e memorias anteriores ao se- culo*XIV.°, que ahi existissem, reservando a Academia para de- pois o instituir novas indaga- ^oes acerca dos documentos des- te e do seguinte seculo, deven- do o seu commissario nos inter- vallos das viagens nas provincias fazer um trabalho analogo no archivo geral do reino (Torre do Tombo), um dos mais abun¬ dantes da Europa. Durante dous annos estes exames, conduzidos com vigor, deram em resultado saber-se, que, apesar dos estra- gos e perdas causadas por inva- soes estrangeiras, e pelas per¬ turbares e guerras civis que tem agitado Portugal nestes ul¬ timos tempos (sem falar no des- leixo das corporabo es ou indivi¬ duos a cuja guarda estavam con- fiados esses thesouros histori¬ cos), ainda existem em diversas partes do reino muitos milha- res de monumentos de diversas especies nos proprios originaes, ou em copias coevas, ou final- mente em registos antigos e au- * Digitized by A^OOQle aut autographorum, aut eius¬ dem aetatis apographorum, et etiam in antiquis regestis au¬ thentice descriptorum inventus est, ut supra duodecim millia dinumerentur illa tantum mo¬ numenta, quae XIV. saeculum praecedunt. Magna autem ho¬ rum documentorum copia, si¬ mul et alia in publico tabulario Torre do Tombo iam collecta, et ordinata, non nostrae modo re¬ gionis, sed universarum Hispa- niarum historiae, a saeculo IX. ad medii aevi finem, magnam rerum gestarum notitiam prae¬ bitura sunt. Tot ergo monumentorum millibus hac velut universali recentione inventis, Classis il¬ la academica Scientiarum Mo¬ ralium , Politicarum, Littera¬ turaeque consilium, sive pro¬ gramma, operis sui, nunc tan¬ tarum divitiarum, rerumque va¬ rietate tam mirifice aucti, par- tim immutare necesse habuit. Divisio rerum primitiva, divi¬ sionumque partitiones maxi¬ me nunc obstabant, ne monu¬ menta edi coepissent, quae ta¬ men mora universae displice¬ bat Academiae: omnia, neces¬ se erat, nota colligere monu- thenticos, excedendo a doze mil os anteriores ao seculo XIV.°; monumentos que, com os do Ar¬ chivo da Torre do Tombo, sub- ministram importantes materias para a historia nacional, e ain- da para a do resto da Hespanha desde o IX.° seculo ate o fim da idade media. O resultado deste como re- censeamento geral excedia a ex- pecta^ao da Classe de Sciencias Moraes, Politicas e de Littera¬ tura, e compellia-a a fazer algu- mas alterabo es no plano da in- tentada obra. As multiplicadas subdivisdes das materias eram um obstaculo invencivel a que se comegasse a publicagao com a brevidade que a Academia de- sejava. Seria necessario primei- ro reunir todos os monumentos de cuja existencia houvesse no- ticia, escolher os que mereces- sem ver a luz publica, e estudar attentamente cadaum delles pa- Digitized by v^ooQie IIII menta, quaeque publici facien¬ da iuris seligere, horumque sin¬ gula inspicere, versare, ut, se¬ cundum genus suum, unum¬ quodque in proprium reduce¬ retur ordinem. In nulla nihilo¬ minus magnarum divisionum quidquid in lucem prodire po¬ terat, nisi prius inter sui ambi¬ tus fines rerum universa moles digesta esset; quamquam unius¬ cuiusque saeculi monumenta seorsum typis mandanda crede¬ rentur. Methodus prius statuta non parvam praebebat utilita¬ tem, sed omnes conatus coer¬ cebat publici iam faciendi iuris aliquot monumenta, quae his¬ toricis praecipue prosunt stu¬ diis : et quidquid lucis et ordi¬ nis illa praebitura esset metho¬ dus, hoc in quocumque volumi¬ ne additus rerum index, recte dispositus, ac methodicus affer¬ re aeque poterat. Magnarum trium divisionum limites servare statuit Acade¬ mica illa Classis: — Scriptorum scilicet, vel Monumentorum His¬ toricorum : — Legum , Jurisque prudentiae : — Diplomatum , A- ctorumque, sive publicorum, si¬ ve privatorum; servata tamen in unaquaque earum, quantum M.H. Tom. I. ra os classificar segundo a sua natureza nas diversas Secedes. Nenhuma destas, portanto, de¬ via reputar-se prompta para a impressao; embora se fizesse in- dependentemente e sobre si o trabalho relativo aos monumen- tos de cada seculo, sem que den- tro desse limite se tivesse con* cluido a distribui<jao das mate¬ rias. Na verdade, o methodo de classifica^ao adoptado a princi¬ pio tinha indubitaveis vanta- gens, mas essas vantagens eram compensadas pelo inconvenien- te de retardar indefinidamente o impulso que a Academia ti¬ nha a peito dar aos estudos his¬ toricos, e podiam supprir-se com a addigao, no fim de cada volu- me, de um indice methodico redigido em harmonia com o plano primitivo. Nestes termOs a Classe de Sciencias Moraes, Politicas e de Litteratura resolveu conservar a separa^ao das tres grandes Di- visoes ou corpos — de Escripto- res ou Monumentos Narrativos — de Legisla^ao e Jurispruden- cia — e de Diplomas ou Actos Publicos e Privados, seguindo Digitized by A^ooQie XIV possibile erit, temporum ratio¬ ne. Cumque Socius ille acade- micus, qui per regni tabularia et archiva missus cuncta perscru¬ tatus fuerat documerfta, eorum enumerationem, catalogumque, saeculorum rationem indicans, perfecisset; facile equidem e- rat, ea documenta seligere, et secundum temporum indica- * tam seriem in lucem edere. Su¬ per Scriptorum autem distin¬ ctione Academica Classis sin¬ gularem tantum divisionem ins¬ tituit, duplicem monumento¬ rum statuens seriem: prima narrationes illas amplectitur, quae ad eventus, vel ad perso¬ nas nostrae historiae referun¬ tur ; res etsi gestae, personae- que natae sint in hac regione ante conditum Portugaliae re¬ gnum : secunda vero excerpto¬ rum series descripta est ex scri¬ ptoribus exteris, qui aliorum populorum historias scribentes, ad nostram forte quae attinent, gesta, rerumque narrant even¬ tus: nondum attamen Academi¬ ca Classis statuit, an quaedam forsan ex his scriptis iam publici facienda sint iuris; vel eo quod edita nunquam fuerint; vel alia litteraria, historicave causa. quanto fosse possivel em cada um delles a ordem chronologi- ca. Como as notas tomadas pe- lo commissario da Academia nos diversos Archivos do reino indicavam a data dos monu- mentos que elle encontrara, e- ra comparativamente facil estu- da-los, escolhe-los e publica-los nessa ordem. Quanto ao corpo de escriptores, a Classe apenas estabeleceu urna distinc^ao, sub- dividindo, em harmonia com el- la, os respectivos monumentos em duas series separadas. E’ a primeira a das narrativas, que especialmente se referem a fa¬ ctos ou a personagens da nossa historia, embora esses factos se hajam passado, ou essas perso¬ nagens hajam nascido no terri¬ torio de Portugal em epochas anteriores a funda^ao do reino: e a segunda a de uma serie de extractos dos escriptores estran- geiros, que, tendo por intuito memorar successos estranhos, incidentemente relatam acon- tecimentos pertencentes a his¬ toria portugueza, reservando-se a Classe decidir se alguns des- tes escriptores devem ser publi- cados na integra, ou por serem ainda ineditos, ou por outra Digitized by v^ooQie XV Facilius contra in secunda divisione, vel Monumentorum Historicorum corpore, leg es, ius- que patrium antiquum ample- ctente, divisionum omnes par¬ titiones servari poterunt: mo¬ numenta enim antiqua iuris, si¬ ve publici sive privati, univer¬ salis vel municipalis, quae ve¬ re monumenta medii aevi sunt, partim iam tjpis mandata fue¬ re, partim in uno fere tabulario publico, Torre do Tornbo , colle¬ cta extant; nec idcirco per pro¬ vincias discurrere, tabulariaque singula ibi invisere, ut colligan¬ tur, opus est. Academica Clas¬ sis , quamquam primum illud omnino programma secuta non fuerit; leges tamen illas, quae * in regione hac, cum a Legio- nensi regno seiuncta fuit, vige¬ bant, per partitiones, aut clas¬ ses distribuere constituit; nec has tantum leges, verum etiam quae ab exordio regni sensim latae fuerunt, quaeque facilli¬ me secundum editionis ordinem distinguerentur a iure munici¬ pali publico vel privato, scripto vel consuetudinario: quodque qualquer consideratio histori¬ ca ou litteraria a que seja ne¬ cessario attender. Na segunda divisao ou corpo dos Monumentos Historicos , des- tinado a legislagao e direito an- tigo de Portugal, era menos dif- ficultosa a conservagao das sub- divisoes, porque os monumen¬ tos de direito publico e priva- do, geral ou municipal, da nos- sa idade media ou ja se acham publicados, ou se conservam quasi exclusivamente no archi¬ vo da Torre do Tombo, nao sendo por isso necessario colli- gi-los dos archivos provinciaes. Sem se adstringir, portanto, ri- gorosamente ao plano primiti- ♦ vo, a Classe entendeu, comtu- do, que se poderia coordenar em subdivisoes distinctas a le- gisla$ao geral que regia o paiz na conjunctura da separa^ao de Portugal do reino de Leao, e a que successivamente se foi pro¬ mulgando desde o principio da monarchia, bem como era facil distinguir esta ultima, na or- dem da publicagao, do direito municipal, publico ou privado, escripto ou consuetudinario, in- serindo-se onde mais convenien¬ te parecesse, com attemjao a 4 Digitized by AjOOQle XVI ad subsidiarium attinet ius, alia¬ que iurisprudentiae monumen¬ ta, magnae certe historicae uti¬ litatis, ubi occasio, aut ratio suaderet, interserenda quaeque fore, Academici statuerunt. Divisionum insuper, quas in programmate indicavimus, par¬ titioni non parvam inferebat dif¬ ficultatem tertium Collectionis corpus, quippe quod multipli¬ cem, magnique pretii continet seriem, quam plurima scilicet monumenta, nondum vulgata, ad socialem nostrae regionis historiam scribendam praecla¬ rissimum praebitura auxilium. Temporum equidem ordo stu¬ dio certe proderat antiquarum aetatum gestarum rerum, facto¬ rumque, in quibus omnia regi¬ minis, civilitatis, iurisque pru¬ dentiae aut incrementa, aut da¬ mna apparent: index simul il¬ le methodicus, nuper indica¬ tus, cuiusvis aetatis quaelibet monumenta inquirentes recte dirigebat. Obstabant autem me¬ thodo illi documentorum varia et qualitas, et copia, quae res non minus, ac temporum or¬ do, scriptores historicos solicitos reddere valent. Diplomatum e- nim antiquorum saeculo XII. chronologia, o direito subsidia¬ rio bem como outros monumen- tos de jurisprudencia uteis pa¬ ra a nossa historia. O terceiro corpo da Collec^ao constituindo a serie talvez mais importante, e de certo a mais avultada por subministrar a maior por^ao de monumentos ineditos e de subsidios ate ho- je desconhecidos para a historia social do paiz, era oque susci- tava mais graves difficuldades ao sjstema de subdivisoes que se estabelecera. A ordem pura- mente chronologica, pelo con¬ trario, servia para facilitar o es- tudo dos factos juridicos, dos phenomenos economicos, e do estado da civilisa^ao do paiz em cada epocha, ao passo que o in¬ dice methodico, a que ja allu- dimos, satisfazia plenamente o intuito do leitor, que quizesse consultar tal ou tal genero de documentos. Ha via, porem, um facto a que importava attender e que modificava necessaria- mente o plano primitivo. Pos¬ to que ainda nos reste um gran¬ de numero de diplomas anterio¬ res ao seculo XII. 0 , esse nume- Digitized by A^OOQle XYII etsi non parvus nobis supersit numerus; si tamen ad illa, tum huiusce, tum sequentium sae¬ culorum comparetur, exiguus certe habendus est. Rerum antiquarum perqui¬ rendi causas labor et difficultas, quo temporum vetustas a nos¬ tra aetate magis per saecula re¬ cedit, eo magis, ut patet, ma¬ gisque augentur. Omnia igitur monumenta priorum quatuor saeculorum illius aetatis, aqua noster hic historicus incipit la¬ bor, non satis rebus tunc gestis lucis praebent: postremis con¬ tra quatuor saeculis monumen¬ tis quae supersunt res affatim dilucidantur. Huius nihilomi¬ nus aevi diplomata, numero quidem plurima, quaedam ni¬ hil historiae studio prosunt, proinde nec colligenda, vul- gandave erunt. Quibus perpensis rebus, Aca¬ demici duplicem constituerunt diplomatum seriem. Primam il¬ lorum post annum 700 et ante 1100; secundam eorum sequen¬ tia complexantium saecula ad XV. Illa omnia omnino ab VIII. usque ad XI. saeculum monumenta a nobis reperta ac¬ cipiet, quae ad hanc regionem M.H. Tom. I. ro e mui limitado se o compa- rarmos ao dos que se verificou existirem pertencentes a esse e aos subsequentes seculos. Como e vulgarmente sabido, a difficuldade de resolver os problemas historicos augmenta a medida que as gera^oes extin- ctas se vao affastando de nos nos horizontes do passado. Assim , para illustrar os quatro primei- ros seculos do periodo que al- can^am os trabalhos da Acade¬ mia, todos os monumentos res- pectivos a elles se podem repu- tar insufficientes. Nao succede o mesmo em relagao aos quatro ultimos. Entre o avultado nu¬ mero de diplomas desse perio¬ do ha muitos inuteis para o pro¬ gresso da historia, e que por is- so nao devem entrar na presen- te collec^ao. Estas considera^oes moveram a Classe de Sciencias Moraes, Politicas e de Litteratura a or- denar a divisao do corpo dos di¬ plomas em duas series, urna dos documentos posteriores ao anno de 700 e anteriores ao de 1100, outra dos que pertencem aos seculos subsequentes ate o fim do XV.°. Na primeira serao im- Digitized by Google XVIII portucalensem, vel ad eius his¬ toriam adhuc Legionensi regno sociatae, quaevis modo referan¬ tur : secunda vero reliqua, sed, ut par est, selecta. Haec prae¬ terea series regestis, aut tabu¬ lis, exterorum illustrabuntur di¬ plomatum, quibus nostra ut¬ cumque illucescere historia po¬ terit. Satis ita animadversum re¬ linquimus, quiquid Regia Aca¬ demia in primitus probata me¬ thodo super colligendis, eden- disque monumentis, innovare vel mutare, ubi rei executio- nem suscepit, quibusque de cau¬ sis statuit: quod autem in unius vel alterius monumenti colloca¬ tione a programmate illo pau¬ lulum discessum videri poterit, in annotationibus, ubi opus fue¬ rit, adiiciendis aeque monebi¬ mus. Cum in hac collectione mo¬ numenta antiqua, tum barbaro- latino sermone , tum vulgari nostro varie scripta, compre¬ hensuri simus; prologos, anno¬ tationesque ad eorum quodque pressos sem excep^ao todos os documentos que se encontra- rem do seculo VIII.° ao XI.' relativos ao territorio de Por- tugal e a historia desta par¬ te da Peninsula antes de sepa- rada de Leao: na segunda os dos tempos posteriores, mas com a devida selec^ao. Estas duas series serao seguidas de um regesto daquelles diplomas estrangeiros, que por algum modo possam servir para illus- trar a historia patria. Taes sao as altera^oes mais importantes, que, na occasiao de realisar os seus designios pe- lo que respeita a publica^ao dos nossos monumentos historicos, a Academia Real entendeu de- verem-se fazer no plano primi¬ tivo. Outras de menos monta, relativas a classificagao de tal ou tal monumento serao mais op- portunamente notadas nas ob- serva<joes que tiverem de acom- panhar a publicagao desse mes- mo monumento. Devendo esta obra encerrar escriptos redigidos em latim, embora mais ou menos barbaro, e outros em lingua vulgar, en- tendeu-se que as advertencias preliminares e notas, que de- Digitized by A^ooQie XIX sua cuiusque lingua scribi pla¬ cuit : si vero non ad unum, vel alterum, sed ad plura monu¬ menta, alia alio scripta sermo¬ ne, aliquid annotandum erit, maximae eorum partis sermo, ad omnia simul, adhibendus e- rit Cum colligenda nobis hic sint non pauca iam edita monumen¬ ta, narrationes videlicet, le¬ ges , et diplomata; de eorum editione nostrum hoc modo consilium propositum seque¬ mur: In monumentis edendis, quorum nec autographa, nec authentice descripta apogra- pha antiquiora, correctioraque prae illis, ad quae editiones hae effictae fuerunt, eorum textus, integraque, ut vocant, lectio magna adeo servabitur cura, ut ne parvam quidem for¬ mulam orthographiae, quamvis ab usitata in codicibus, diplo¬ matibusque medii aevi saepe vem acompanhar esses diversos escriptos, fossem publicadas no mesmo idioma do monumento, as relativas a memorias, leis e diplomas latino-barbaros na lin¬ gua latina, e os relativos aos mo- numentos vulgares na lingua vulgar. Determinou-se tambem que qualquer trabalho littera¬ rio, que se houvesse de inserir na CollecQao, e que dissesse res- peito, nao a um, mas a diver¬ sos monumentos escriptos uns em latim outros em vulgar, fos¬ se escripto no idioma que pre- dominasse entre elles. E’ e vidente que eumpria in- cluir neste vasto repositorio muitas memorias, leis, e diplo¬ mas ja anteriormente publica- dos. Naquelles de que nao ex- istem originaes, ou pelo me- nos apographos mais antigos ou mais authenticos do que os que serviram de texto as edi- ^oes anteriores, adoptou-se co¬ mo regra seguir escrupulosa- mente aleitura dessas edi^oes, ate na orthographia, que nao ra¬ ro desdiz da dos codices e diplo¬ mas da idade media. Quando, porem, restam copias manuscri- ptas igualmente antigas e au- ctorizadas entendeu-se conve- Digitized by v^.ooQie II differat, immutare audebimus. Si quae vero apographa authen¬ tica, et antiqua MSS. adhuc ex- tant, haec potius sequi, et va¬ rias editionum lectiones, modo ut ex manifesta negligentia, vel errore irrepserint, indicare pla¬ cuit. Si MS., tam autographum, quam apographum, nobis inve¬ nire contigerit, quod editioni anteriori textum ministravit, hoc ad nostrae editionis tex¬ tum potissime eligendum erit. Si forte authentica MSS. gra¬ viter ab illis, quae aeque au¬ thentica anteriori editioni sup¬ peditaverunt textum, dissense¬ rint; amborum simul, alium iuxta alium, textum tjpis man¬ dabimus, ut legentes meliorem eligant. In monumentis illis, quae nondum vulgata fuerint, eden¬ dis, autographum, et, si hoc defuerit, apographa correctiora describere in animo est; simul- que aliud iuxta aliud, si inter se apographa haec minime con¬ veniant, ad verbum descripta edere curabimus; quin etiam orthographiae genus, etsi sae¬ pissime turpiter barbarum, cor¬ rigere abstineamus; huius enim operis scopus est legentes, an- niente segui-las e indicar as va¬ riantes dos textos impressos, se essas variantes nao sao clara- mente absurdas ou erroneas. Existindo o MS. ou original ou apographo, que serviu de tex¬ to a edi^ao anterior, adoptar-se- ha exclusiva e invariavelmente o primitivo texto. Finalmente, quando os MSS. authenticos di- versificarem profundamente dos o utros MSS. de igual peso, que serviram a edi<jao anterior, col- locar-se-hao os dous textos em frente um do outro para o lei- tor poder preferir o que lhe pa- recer mais seguro. Na publicaqao dos ineditos o systema adoptado foi seguir o original, ou, na falta deste, os melhores apographos, impri- mindo-os tambem em frente uns dos outros quando as diffe¬ rendas entre elles fossem dema- siado profundas, e reproduzin- do fielmente a leitura dos MSS. sem lhes alterar sequer a or¬ thographia, (as vezes excessi- vamente barbara) nao so por- que o objecto de urna obra Digitized by v^ooQie tiquarum rerum studiosos, ad ipsa monumenta, tamquam ad historiae fontes, ducere; et prae¬ terea haec ipsa litteraturae bar¬ baries, vetustatis velut index, MSS. suam aliquoties aetatem assignat. i In altera tamen orthogra¬ phiae parte, quae stygmeolo - gia vocatur, et de signis, in¬ terpunctionibusque scripturae agit, paululum ab hac fideli¬ tatis sollicitudine temperare necesse fuit. Academica quip¬ pe Classis Scientiarum Mora¬ lium, Politicarum, et Litte¬ raturae , exemplum illustrissi¬ morum scriptorum, Mabillo- nii nimirum, Acheryi, Balu- zii , Muratorii, et Pertzii, praeter alios antiquorum mo¬ numentorum eximios collecto¬ res , imitari non dubitavit. Scriptores equidem, qui Di- plomatici nunc vocantur, ma¬ gnam conqueruntur scriptu¬ rae confusionem, variatamque formam in codicibus, praeci- pueque in diplomatibus, me¬ dii aevi, saeculorum praeser¬ tim XII., et XIII. usque e- tiam ad XIV., quo tempo¬ re omnia fere orthographica M.H. Tom. I. como a presente e facilitar do modo possivel aos estudiosos o accesso quasi immediato das fontes historicas, mas tambem porque a barbaria orthographi¬ ca serve para se conjecturar, a falta de outros elementos, a da¬ ta do MS. No que a Classe de Sciencias Moraes e Politicas e de Litte¬ ratura entendeu dever affrou- xar algum tanto da severidade desta doutrina foi na stygineo- logia ou pontuagao. E’ o exem¬ plo que Ihe deixaram os mais eruditos collectores, taes como Mabillon , Achery, Baluzio, Muratori, Pertz. Os auctores diplomaticos tem ponderado a completa anarchia que a tal res- peito reina nos codices e ainda mais nos diplomas da idade me¬ dia, sobretudo durante os secu- los XII. 0 e XIII.°, e ainda no XlV.° em que a pontua<jao che- gou quasi a ser abandonada nos codices. Mas em nenhuma par¬ te a incerteza e ate a ausencia dos signaes stygmeologicos foi mais commum do que em Por- tugal, e por isso tanto maior perigo havia de se transtornar a interpreta^ao legitima de qual- quer passagem, sujeitando uni- Digitized by v^ooQie XXII signa, incisaque omnino obli¬ ta fuere: nullibi tamen in hac re maior, quam in Portuga- lia, aut confusio, aut despe¬ ctrix negligentia supervagata fuit: augebatur idcirco nobis omnia pariter corrigendi diffi¬ cultas, et timor, ne aliquid con¬ tra veram scriptorum senten¬ tiam, verborumque interpreta¬ tionem, novis adiectis interpun¬ ctionibus, immutaretur: hoc i- gitur placuit consilium: incisa, et stigmata orthographica tan¬ tum restituere, aut ubi eorum aliqua remanebant vestigia; aut verborum apertus sensus, sen¬ tentiarumque interpretatio ma¬ nifesta suadet, caetera vero om¬ nia, in quibus nec vestigium in¬ cisorum, nec sententiarum ita manifestatur sensus, ut dubi¬ tandi occasionem omnino tollat, summa descripsimus fidelitate, legentibusque, qui optimus cui¬ que videbitur, verborum sen¬ sum adipiscendi integrum inta¬ ctumque relinquimus ius. Haec animadvertenda super tam ingentis, tantaeque molis, operis natura, et exequendi ar¬ te ; monendaque in hoc primae Divisionis volumine primo pu¬ tavimus, dum magnis certe au- formemente os textos a pontua- <jao regular. Adoptou-se um ar¬ bitrio medio, pontuando-se uni- camente as palavras em que se encontram signaes stygmeolo- gicos, ou e claro o sentido da phrase; onde, porem, os signaes faltam e o sentido e duvidoso, conservar-se-ha a falta da pon- tua$ao, deixando a ingenuida- de do leitor a adoptjao da intel- ligencia que lhe parecer mais acertada. Taes sao as advertencias ge- raes que cumpria fazer sobre a indole e sobre a execu<$o de urna empreza litteraria de tan¬ ta magnitude como e a Colle- c$ao dos Monumentos Histori- Digitized by v^ooQie XXIII sibus universa colligere aggres- cos de Portugal, e que por is- si sumus Portugaliae Monu- so se entendeu deverem collo- menta Historica. car-se a frente deste primeiro volume da primeira Divisao. Lisboa, Dezembro de 1855. O Vice-Presidente da Academia e Presidente da Segunda Classe A. Herculano. O Vice-Secretario da Academia e da Segunda Classe J. da S. Mendes Leal. Digitized by v^.ooQie Digitized by Google H oc primum seriei Scriptorum volumen, secundum quod iam monitum fuit, super methodo et programmate huius ma¬ gnae collectionis, quam Regia Academia aggressa est, compre¬ hendit chronica, rerum gestarum memorias, et narrationes, quae ad Portugaliae regni historiam in primordiorum suorum aetate referuntur. Praeter ea, quae circa hanc seriem in gene¬ rali prologo animadvertenda putavimus; quaedam hic breviter super historicorum Scriptorum collectione, monumentorumque in hoc volumine describendorum ordine et distributione adde¬ re iuvat. Methodus, quam sequi postremo placuit, temporum scili¬ cet successioni paululum rerum, eventuumque genus et conne¬ ctionem submittendi in edendis monumentis, huic certe eorum classi aliter, quam illi legum, consuetudinum, diplomatum, actorumque applicanda erat. Leges etenim, et diplomata nun¬ quam fere ad aliam, praeter illam, in qua promulgantur, aeta¬ tem referuntur. Leges secundum necessitatem, et in presentia rerum decernuntur: publica item decreta, privataque conven¬ ta mutuum ius inter illius aetatis personas statuunt: unde in¬ ter caetera solemnia temporis etiam ordinem prae se ferunt. Duplex vero in chronicis, memoriis, narrationibusque rerum computandum est tempus: in qua nempe aetate monumenta M.ff. Tosi. I. g Digitized by v^ooQie XXVI haec scripta fuere; et ad quam narratas ibi res referre oporteat: saepe etiam difficilimum est monumentorum aetatem aperire, quamvis in illa suum* cuiusque situm sit pretium, et historica auctoritas. In tanta tamen rei difficultate editores indicia ali¬ qua perquirere, et ministrare legentibus tenentur, quibus indi¬ cibus aliquod iudicium, aut coniecturam latentis, vel dubiae monumentorum aetatis capere possint: suum praeterea arbi¬ trium et ius litem dirimendi servabit historica critice. Rerum autem gestarum, quas referunt monumenta, aetas facilius ex ipsa eventuum narratione et memoria dignoscitur. Haec ita tempo¬ rum ratio licet servanda sit; non ideo tamen hoc semper faci¬ le est ex varia aetatum, rerumque, ad quas monumenta refe¬ runtur , prolixitate, connexione, nimiumque implicata multitu¬ dine. In hac monumentorum serie, vel corpore, etsi non tem¬ porum , in quibus quaequae eorum scripta fuerunt; sed illo¬ rum, in quibus rerum contigit eventus, ratio generaliter haben¬ da sit; non omnino tamen monumentorum ipsorum aetas con¬ temnenda erit: antiquioribus ideo recentiora, intra eiusdem sae¬ culorum periodi limites, succedent: nec alia praeterquam medii aevi scripta, non infra saeculi XY. finem colligenda hic erunt; in hoc enim saeculo haec desinit epocha, vel aetas, quam Re¬ gia Academia labori huic nostro primam circunscripsit. Inter tot, tamque varia rerum monumenta in hoc volumi¬ ne descripta, et collecta, vetustissimarum nempe aetatum, aut ad ipsas relata chronica, memorias, sanctorum, illustriumque vi¬ rorum vitas, edificationum monasteriorum, eventuumque singula¬ res narrationes, obituaria , nobilitatis catalogos, vel nobiliaria , prae¬ ter alia eiusdem generis scripta, non tamen laborem et sollici¬ tudinem remisimus, omnia haec monumenta, quantum possibile nobis fuit, ordinate, et secundum genus suum colligendi, et dis¬ ponendi , servata nihilominus methodo ab Academia probata: quod equidem consilium executioni mandari nequiret, nisi cer¬ tiores essemus, nulla alia praeter illa a nobis inventa, versata, Digitized by A^OOQle XXVII et in hanc collectionem describenda ordinata, superesse per ta¬ bularia et bibliothecas huius regni monumenta, ad suorum pri¬ mordiorum historiam spectantia. Placuisse consilium, postremo monebimus, in aliud specia¬ le Yolumen monumentarias colligendi Inscriptiones, tum iam vulgatas, tum ineditas, quae Portugaliae historiae a saeculo VIII. ad XV. interesse possunt. Ad eas colligendas non modo scripta sat est versare; sed totius regni provincias transcurrere, et in¬ visere; templorum, vel ecclesiarum, arcium, castellorum, anti- quarumque aedium parietes, lapidesque inspicere, sepulchra le¬ gere, et perquirere cippos, ac tandem ad inventas ibi Inscriptio¬ nes iam editas illas et descriptas comparare, nondumque vulga¬ tas accurate describere. In tam longum, tantique laboris opus Regia Academia incumbens, novam strenue ingredietur viam: utinamque nobilis haec sua cura, et sollicitudo prosperos tanti operis orsis successus secundent. Harum Inscriptionum histori¬ carum volumen, quamvis speciale, et a caeteris tanquam divi¬ sum, Scriptorum tamen seriem perfecturus erit. Digitized by A^ooQie Digitized by v^ooQie Digitized by ^ooQie Cfitouicou (^QiitMtfjticeiidcy c(im tw ^ 4 ^iuio c TTl 90 H<Xdteiiii S. Ciuctdy uuiic ut cR^etj. QLc(xbtwiux,iu Sctetitiax. 0 fu>tpon. aaaexoatuut. Jn em. trc,x.\nn) ; ^ijitn\ s gpu (fena tua .6 na .ccc 4 x.vl Iu gitlliinf panutecctmtn s eam annis .ac . t m. m .0 c damftm puenefmfpa Cfixouicou j(^oiuxS(Xiicu5Cj <?xj «^i$xo '^atcxtu^ittoxuiu ^TTfeoitcxatextt J^xuxlxxm. R-artCmtfuT & a *topxfffc * V fanabuf • -—— CfU- -liti jy • tofkmcjrfr*xnf^noif^dtt* falere ^T- f £t*.b*eer f/ftuluai - ulfmfjxil* cmx&. m - infa-nd* -e^u-faffauLuUf n£-J«mrt« ft«>AaitJ*.cimo»^*<*inii»inr 'Iniit' J lfc* IttwWf Btlluf . t """ubtftfrfilf. iti .Ha^C/iuIii - -^ < Vitcu S. cR.u<)eoiiu)i } eoo Ccx)ice> (Sltcofxicemt i 33 . ‘Viteu S. £fieotouu, eoo Codice.» 5 s. ‘Z/idoCuotft. iu ‘Ziiifitictfi. 0 tfu>tpu. ‘Xeifucateiioio. \Ya<&. \. a\V \.\ e^l i 0 l imrnumfttmafr Uiaprptftqj 9 . "j pituitis tfs i^gru^ 7 >unuis nzairtuficu^ucrfu? Anlc^fut>j\»ar <£if i kgt futypite.Cub grhayffou «unx che fcuft^tn^ uf <nwumur tVNfnmi *-■ ^i^afiiiryinu^iwiurtWfilWTmic^ piiK ulnmtf, pmf un-Sp GpS n tffimr f V rrcmTfuffia^]nf - tfftndufcqv Uc$ ©pums UTOuattpKic . ac cc cma\urtunb,MUuvira 5 frclataf ieonvtfcdctfit&ic rumuratr.ftuiu ; m.rmccbitii.an^;imitiV{.ojDm&i^ii G / an \, impratom xUcnoucflvna(Vrm s • w' j motufl^ qui uiflimc AC InrmtUe ptrtfc qMmbc .uulms p)XibUiA-7qMTn utVn cognita. ud que i nlu>$ 7 m cmStertam tH?rcpm. fc kr^miuntrocmAbc^ . \ \ e ^Mkitr rteltft*. -- Innpir umUmflitm effn tl) cottiorajVnup 0215 .U 1 O/ tutfHiftr eas a>li6nifis. m mininum etuiimfbufnr itnl0fofii$Air (Tsfiruraocau. dim'tmilTDinA ^ifut) gomidus cuiuumli fuOlimiuuuoHi qnmtcmo VovV. N\ow. YVul. — Stt,\\'VviYt%— NoY. \. \ IMHRENsA >AC 10 >AL. Digitized by 1 CHRONICON CONIMBRICENSE. PARS I. ^dutog raphum 31 S., cui Chronicon Conimbricense titulus, cuiusque vetustas a saeculo XII., vel ab initio XIII. deducenda, in Sanctae Crucis monasterio Conim- bricae ab illo temporis aevo varie repositum ad nos pervenit: quos tamen casus evaserit, ref erre iuvat. Psalmorum et precum cuidam libro, quo monachi ad reci¬ tandam illam Canonicarum Horarum partem, quae Nona dicitur, utebantur, te¬ mere , ut credere fas est, compaginatum in eiusdem monasterii sacro apodyterio, quod nunc sacristia vocatur, per aliquot saecula permansit; unde vulgare nomen libri sacristiae, vulgarius etiam libri Nonae a saeculo XVI. accepit; et quod, quibus constat, capita, vel versiculi frequenter a verbo aera incipiunt, liber aera¬ rum aliquoties est appellatus. Ipsi postea monachi anno 1600 ab illo psalmorum, cui alligatum diximus, libro Chronicon hoc iam dissutum ita caute condiderunt, ut, oblito loco, in quo custoditum, aut absconditum fuerat, nec reperto codice, perdi¬ tum posteri crediderint. Anno tandem 1623 chronographus D. Josephus a Christo in percelebri Sanctae Crucis Sanctuario abditum invenit *: hoc itaque modo inverir tum, et in illius monasterii tabulario, ut par erat, reconditum ad extinctionem us¬ que ordinum regularium, ut vocant, et monachalium servatum fuit; unde sua des¬ cripserunt apographa, quae superiori saeculo publici fecerunt iuris, Sou&a, et Flo¬ res. Postremo vero iterum anno 1833 amissum, vel a tabulario illo amotum, vi- ginti post annos quam, sur reptum fuerat, penes privatum quemdam inventum, et re¬ cuperatum, Pegia Academia servandum accepit. Chronicon hoc viginti sex membraneis paginis eadem nec manu, nec aetate scri¬ ptis volumen ea magnitudine, quam in folio parvo vocant, conficit: primae harum quatuor paginae saeculi XII. iam labentis, vel ineuntis XIII. manifesta ex mem¬ branarum colore, litterarumque tinctura, forma, et nitore, indicia praebent: se¬ quentes autem ad vigesimam secundam litteris aequalibus, eadem forte manu, scri¬ ptae, valde prae illis primis recentiores sunt; res enim sub Petro I. rege gestas re¬ ferunt : caeterae denique, quae supersunt, litteris modo sensim, modo cur sim exa¬ ratis, saeculum XV. usque attingunt, quippe quae rerum eventus regnantibus et Ferdinando, et Joanne I., perhibent. Chronicon Conimbricense, si universaliter consideretur, variarum, ac disper¬ sarum rerum chronicorum, quae a monumentis, vel traditione, vel etiam scriptorum eas res colligentium fide memoriae mandata sunt, collectio potius, vel compages cre¬ dendum est: in cuius tamen non solum prima parte, quam antiquius scriptam dixi¬ mus, sed etiam in illa saeculo XIV. collecta, nec fragmenta, quae promiscue com¬ plectitur, nec articuli, vel versiculi invicem dividuntur. Flores ita hoc Chronicon in quinque partes, quas singulis fragmentis respondere arbitratus est, in sua editione divi¬ sit **: aliud nobis nihilominus consilium placuit; dividendi scilicet in duas tantum par- * D. Joseph. a Christo Chronicorum Sanctae Crucis Pari. I. Catalog. Auctor. MS. Biblioth. Public. Porlucal. cod. 99. •* Hispaniae Sacrae Tom. 23. Appeni. VII . M.H. Tom. II. 1 Digitized by v^ooQie 2 CIIRONICON CONIMBRICENSE. PARS I. les: quae nimirum latino-barbaro , et quae vernaculo scripta sermone inveniuntur: nec sermonis tantum ? sed temporum potius , et rerum ratio hoc nobis suadet; quae enim res vernaculo narrantur sermone , ad saeculum XIV. et XV. referuntur. Nunc ergo iam typis primani codicis huius partem mandare; secundam vero in suum conveniens reservare tempus , dum illorum saeculorum res a suis depromere monumentis expediat , nostra profecto interest. Operae praeterea pretium facturos credimus 7 si in his , quae in lucem prodire facimus , rationem , quam ipse Flores in animo habuisse , wec $a£/s fuisse assecutum vide¬ tur , aw£ correcturi au£ perfecturi , diversa secundum origines suasfragmenta indica¬ verimus. Annotationes item , g?/ae m Hispania Sacra Chronicon hoc sequuntur, illas tantummodo proferemus , at/ autographi menda revera corrigenda , «ow autem , < 7 ?/ac ac/ suppositi!, ia, quae in apographum, quo Flores utebatur , irrepserant , appo¬ sitae sunt: alias denique , (jwas /tw/c editioni utilitati fore iudicamus , adiiciemus. 1 . In cra ccc.®x.®vhii.® Egressi sunt goli de Icrra sua. Era ccc.®lxl.®vi.® Ingressi in spaniam et dominati sunt eam annis ccc. a Lxxx.®iii. Et de terra sua perucnerunt in spaniam per annos de¬ cem septem. Antequam domnus pelagius regnaret, sarraccni regna¬ verunt in spaniam annis v.° Domnus pelagius regnauit annos x.”vim. cm In cra m.®xx.®v.® accepit almanzur colimbriam mi .* 0 Kalcndas iulii. In cra m.®xx.®viii.® 1 Accepit almanzur montem maio¬ rem. In era m.lxl/v.* Fuit presa civitas Jamecos m.° Iva- lendas december, In dic sancti saturnini per manus fer- nandi regis. In cra m.®lxl.®vi.® * presa fuit civitas uiscu, viii.*° Ka¬ lcndas augusti, In die sancti cucufati, per manus fernan- di regis. Inera m.*c.*ii.“ presa fuit ciuitas colimbria, vini. cm Ka¬ lcndas augusti, die feria vi.* per manus fernandi regis. In cra m.®c.®xx.®ii.® presa fuit ciuitas toledo mense iu- lio * a rege ildefonso filio fernandi regis. In era m.*c.®xx.®v.® mense october, in loco qui dici¬ tur sagralias lis magna fuit inter chrislicolas ct paganos, supradicto rege ildefonso presidc, et ex parte paganorum Rego iuciti. In cra m.®c.®xxx.®i.® presa fuit sancta hcrenc. Et in- trauil ineam rex ildcfonsus vi.° nonas Maii feria ii.® ora m.* In cra m.*c.*xl.*viiii.* presa fuit civitas sancta herene a rege cir viii.'° Kalendas iunii. In era m.®c.®l.®ihi..® nonas iulii fuit introitus in cas¬ tello sancte colalie de gentibus sarracenorum , feria m.® 4 ora vim.* In cra m.*g.*l.*v.* obsedit rex ali colimbriam x.° Ka¬ lendas iulii, ct fuit ibi per tres ebdomadas. In cra m.*c.®xl.*yii.® Transmigratus est rex ildcfon¬ sus legionensis. In cra m.*c.°lx.* fuit annus malus. In cra m.*c.®lxx."vii.“ Mense iulii, dic sancti iacobi, in loco qui dicitur ouric, lis magna fuit inter Christianos et mauros, preside rege ildefonso portugalcnsi, ctex par¬ te paganorum rege esmare qui uiclus fugam pcciit. In cra m.*c.’lxxx.*v.® presa fuit ciuitas sancta herene per manus ildefonsi portugalcnsis regis. In era m.*c.*lxxx.*v.* presa fuit ciuitas olixbona per manus ildefonsi portugalcnsi regis mense october. 5 Et sinlriam, Et almadana, Et palmela in eodem mense. 1 Infra scriptum Era 1038. Flores. 1 Lamcci el Fis®» urbes in sera m."lx.*v.° captas fuisse, er¬ rore certe infra traditur. 3 Lege Maii. Flores. In cra m.*c.*lxl.*v. Qbiit imperator ispanie mense Se¬ ptember. In cra m.*c.*lxl*.v.* 6 Obiit domna mahalda portuga- lensis regina. In era m.*c.*i,xl.®vi.* presa fuit alcazar per manus il¬ defonsi portugalcnsi regis. In cra m."cc.® dedit dominus ciuilatcm begiam ad re¬ gem ildefonsum. In cra m.*cc.*iiii.* dedit dominus duitatem elbore, et mauram, ct serpam ad regem ildefonsum. In era m.*o.*lxl.*ii.* natus est rex santius. In era m.*cc.*vi.* quinio nonas maii inlrauit alcaide giraldus badalouzi. 2 . Era dcccc.*iiii.* Ildcfonsus ordonii filius cepit colim- briam.bracaram ctportugalcm, uiseum, laroe- cum, egitania, et regnavit annis x.* m viii.'°. 3. Era m.*c.*lx.*v.* Obiit gonsaluus episcopus colimbri- ensis. Era m.®c.‘xxx.*vi.* Obiit crcsconius colimbriensis epis¬ copus. Era m.*c.*lxxx.*iii.* Obiitbcrnaldus colimbriensis epis¬ copus. EraM.*c.®LXi,.*viiii.® Obiit domnus iohanes colimbrien¬ sis episcopus. Era m.“cc.*xx.* Obiit domnus ucrmudus colimbriensis episcopus. 4. Era m.c.®xl.®vii.® Natus est rex alfonsus filius regine Tarasic et comitis anriqui. 3. Era xxx.”vm.® Natus fuit dominus noster iezus chri- slus. Era LX.®vm.® Decollatus fuit sanctus iohanes. Era lx.®i.® Sanctus iacobus apostolus. Era e.®vin.® Sanctus pclrus apostolus Era cc.®lxl.® vm.” Sanctus ciprianus. Era ccc.®xx.®yfii.® Sanctus iulianus ct basillissc. Era cccc.®xl.®vii.® Sanctus Martinus. Ab adara usque ad diluuium TiTcc.xlii . 0 anni. Ab diluuio usque ad abraham ncccc.xui. anni. Ab abraham usque ad exitum filiorum israel ex exiplo quingenti quinque. 4 Feria, non ih., sed vi. ex lit. Dom. A. Flores. 5 Scilicet die 24 Feria vi. ex Lusit. Flores. 6 vi. legendum. Ex Chron. Lusit, die nempe 3 Dcccmbr. Fe¬ ria i. Flores. Digitized by VjOQQLC CI1R0N1C0N CONIMBR1CENSE. PARS I. 3 Ab egressu filiorum israel ex egipto usque ad dauid anni quadringenti xl.*v. Ab dauid usque transmigrationem ccr.c.Lxxx.m. anni. Transmigratione babilonis usque ad naliuitalem christi d.xx.vi. anni. Colliguntur omnes anni ab adam usque christum quin¬ que milia, centum nonaginta nouem. xi. Kalendarura februarii, passio sancti uincenli. Era ccc.*x.*vi.* 6 . In era m.*cc.*xx.*ii.* Mense iunii uigilia sancti iohanis babliste imperator sarracenorum nomine aboiac uenit cum exercitibus suis et obsedit scalabi castrum et uastauit to¬ tam extrematuram, et fuit ibi per quinque septimanas. viii. idus december Obiit rex ildefonsus porlugalensis. Era m.*cc.*xx.*iii.* Quinto idus december Ingressus est Rex santius colim- briam in die sancte leocadie, cepilque regnare in loco patris sui, In era m.*cc.*xx. 1 iii.* In era m.*cc.*xx.*yii." tercio nonas septembris cepit rex santius silui. Era m/ccAij* 1 factum est infortunium regis alfonsi et exercitus eius in ciuilate badalioz. Era m.*cc.*viii.* mense agusto in dic dormicionis san¬ cte marie armatus est rex sancius a patre suo apud co- limbriam. Era m.*cc.*viiii.* Mense februario * hora tercia in die ascensionis domini natus est rex alfonsus filius regis fer- nandi et domne orace regine. Era m.*cc.*xvi.*' Sancius rex cum exercitu suo perre¬ xit hispaniaro intrauit tirianam. Era m.*cc.*xx.* Nata est filia regis sancii et regine domne dulcie domna costancia mense Maio. Era m.*cc.*xxiiii.* Natus est rex alfonsus filius regis sancii et regine domne dulcie, in dic sancti georgii. Era m.*cc.*xx.*v.* Natus est Rex domnus petrus filius regis sancii et regine domne dulcie x.° Kalendas aprilis. Era m.*cc.*xx.*vi.* Natus est Rex fernandus filius re¬ gis sancii et regine domne dulcie, vhii. Kalendas aprilis. In Era m.*cc.*xxxiiii Rex aragonensis uenit usque ad colimbriam ad mittendam pacem inter Christianos in men¬ se februario. viii. ° idus februarii mortuus fuit magister domnus lop- pus in eiuitate roderieo, Era m.*cc.*xxx.*vi.* Eodem die mortuus fuit nunus fafiz cum eo. In Era m.cc.*x.* 3 facta fuit magna fames per uni- uersum mundum qualis non fuit ab initio mundi, ct fuit magnus pluritus super omes homines, et mors uchcmcns in toto orbe terrarum, tara in hominibus quam in iumen- tis. In Era m.*cc.*x.*v.*viii.° Kalendas Martii Obiit Magis¬ ter domnus alfonsus hospitalis de icrusaiem. In Era m.*cc.*xxx.*iii.*xiiii . 0 Kalendas augusti, lis ma¬ gna fuit inter Christianos etsarracenos in loco qui dicitur alercos presenle amiramolim ex parte sarracenorum, ct ex parte Christianorum rege domno alfonso castelle qui ui~ clus fugam peciit. In quo prelio interfecti fuerunt tres episcopi, uidelicet abilensis, Sogobicnsis, et Scgunlinus, et magister Gon uenegas, et rodcricus sancii. Era m.*c.‘lxiii . 1 facta fuit lis magna inter Christianos et sarracenos in loco qui dicitur cercigio. Era M.'cc.*L. a Sciant omnes fideles christi quoniam dey gracia perrexerunt Reges contra sarracenos scilicet, Rex a. castellanus, et Rex de aragone, ct Nauarrcnsis et Ma¬ gistrum Gomercium Ramiriz cum fratribus templi et cum multis gentibus de aliis partibus, et ceperunt unum cas¬ tellum Magalom et Calalraua, ct Benauente, et alarcos, et Caracoi, Petra bonam, et ferrum castellum de porto muradalis, et Tolosa, et Bamo et pugnauerunt cum sar- racenis in nauas de Tholosa passante portu muradalis, 1 Praeponi ista debebant superioribus. Flores. Litterarum dif¬ ferentia ultimam ad antecedentium numerum recentiori tempore adieclam arguit. 1 Chron. Lusit. Mense Augusto. Tunc autem Assumptio Do- ct fuerunt inauri uicli deo placente et fuit hoc feria ii.* xvi.° kalendas iulii in uespera Juste et rufine, et iuerunt post illos magtanle quousque unum castellum quod uoca- tur bilchi, et ceperunt illud, ct ceperunt vbeda que erat maxima uilla, Ad vm . t0 dies quod bellum fuit, Et obiit ibi Magister domnus Gomecius ramiriz in die sancti Jaco- bi, et ceperunt ueenciam. Era m.cc.*xx.*viii." dedit dominus villam que uoca- tur Merida Domno alfonso Regi legionensi per manum in¬ fantis domni petri fili Regis domni Sancii primi portuga- lis et Regine domne dulcie. Ipso die fuit elues et surme- nia de Christiani, Et ad festum sancti spiritus redita fuit badaloz Rex alfonsus legionensis. Era m.*iii.°xxviii.* pridie Kalendas Julii rebelatum fuit interditum in regno Portugalensi su domno papa Nicolao regnante domno Rege dionisio in predicto regno, presiden- te in ecclesia Colimbriensi Episcopo domno haimerico et priore Monasterio sancte crucis Domno durando Plangii et Priorem laurenco petri in ecclesia Leyrenensi, et pre- dicta releuatum interditi per domnum Johanem de sulhaaes canonicum colimbriensem. In era millesima cc.*lxx.*iiii.* presa fuit corduba a Rege castelle et legionem siue domno fernando, In die commemorationis Sancti pauli. In era m.*cc.“lxxx.*vii.* Presa fuitlspalis A Rege cas¬ telle et legionensium, Domno fernando, In die petri epis¬ copi et martiris. iii.° nonas Junii In eadem die qua christus passus fuit, scilicet, feria vi.* et in eadem hora qua tenebre facte fue¬ runt per uniuersum mundum in passione domini, scilicet, a vi.* usque nonam sub enim Era m.*cc.‘xxx.*vii.* facta fuerunt signa qualia numquam fuerunt a passione domini usque ad supradictam eram, fuit enim inter vi.‘ etvim.* ucre nox, et sol factus fuit nigrior pice et luna ac plura sidera in celo aparuerunt: deinde recedente nocte illa te¬ nebre subsecute fuerunt, quibus recedentibus et recuperan¬ te sole uim claritatis sue congregata in ecclesia sante cru¬ cis colimbrie maxima multitudine hominum et mulierum tam secularium quam religiosorum, cum omnes unanimi¬ ter pre nimio timore non aliud quam mortem subitam ex- pectantes clamarent et ulularent ac diuinum subsidium implorarent, quibusdam ex fratribus te deum laudamus et lctaniam cum difficultate maxima canentibus et diuinam exorantibus pietatem semiuiuis et stupefactis aliis omnibus incunctibus ac inde amirantibus uniuersis in choro sancte crucis colimbrie vn.* m signa lunarum apparuerunt quar¬ tarum existensium uel quintarum que signa ibi ante ne¬ que postea sunt inspecta : huiusmodi autem lunarum signa per totam colimbrie ciuitatem apparuisse multis extitit ma¬ nifestum ubicunque solis radii per foramen aliquod subin¬ trabant. 7. Era ccc.“x.*viiii.* Egressi sunt gothi de terra sua. Era ccc.*lx.*vi.* Ingressi sunt hispaniam et dominati sunt hispaniam annis ccc.'” houtogesima hi.* Et super an¬ nos xvii perucnerunt in hispaniam de terra sua. Era dc.*l.*yi .* Sarraccni siriam arabiam et mesopota- miam furlim magis quam uirtute mahumeth eorum du¬ ctorum rebellia adhorlanle sibi uindicant atque apud da- mascum splendidissimam siric urbem concendunt in regno expleto mahumeth x.° anno. Era i>cc."xl."viiii. a Expulsi sunt Gothi de hyspania. Era dcc.*l.* Sarraccni obtinuerunt hispaniam : antequam domnus plagius regnaret, sarraceni regnauerunt in hispa¬ niam annis v.* Plagius regnauit annis xvint. fafilam Regnauit annis duobus menses vi. Adefonsus regnauit annis x‘vin.* et mense une, et uno dic. froila regnauit annis xi et menses v.* diebus xx. mina?, non Domini Ascensio celebratur. Flores. 3 Iterum corrupta Chronologia , praepostero numerorum ordi¬ ne. Flores. Digitized by Google i CHRONICON CONIMBRICENSE. PARS I. aurelius regnauit annis vi, et menses vi. Silo regnauit annis viiii et mense i.° ct die i.° Maurgatus regnauit annis quinque et menses vi. Qui omnes anni fuerint lxxx/i.° Post positus est in regno domnus adefonsus xviii. Ka- lendas octobris su Era dccc/xxviii.* Era m.xxv.* Cepe almancor iben namer colimbriam si¬ cut quidam dicunt, fuit derelicta annis vn, postea cepe¬ runt edificare illam ismahelite et habitauerunt in illam annis lxx.* EIRey dom alfonso o primcyro filho do conde dom an- rrique E da Rayna dona tareyia porque em cspanha non podia achar casamcnto que non fossem tanto sas parentas chegadas que non podia casar con ellas sen dcspensacom do papa oue a casar com dona mafalda filha do conde dom Manrrique de lara e Senhor de mulina Irmao do con¬ de don nuno o que liurou os filhos dalgo do peito En bur¬ gos. 1 Deinde cepit illa rex donus fernandus vm. Kalendas au¬ gusti Era m.*c/ii.* EraM.*xxxiii.m.* (sic) sepe almancor castellum aquilar quod est in ripa de sausa prouincia porlucalensi. EraM.*xxx.viji. Cepit almancor montem maiorem. iih.° nonas dezembris. Era m.*lxx.*i.* m Kalendas Julii osculatus est sol et cotremuit terra. Era m.*lxx.*ii.* Cepit gonsaluus trastimiriz montem maiorem Ideo Nouembris. Era m.*lxx.*ii.* Occisus fuit comes menendus in ripa guetanie. vim.* kalendas ianuarias. Era m.*lxx.*vi.* Occisus fuit gonsaluus trastamiriz in auenoso, Kalendas Septembris. Era M.*LXXx. a iu. a * Kalendas aprilis fecit rex domnus «t uermudus arrancada super mauros precepitque ibi re- gem illorum cimeia nomine in uilla cesari territorio cas- teli Sancte marie prouincia portugalensi. Era m.*lx.*v.* 3 Mortuus est rex uermudo. Era m.*lx.*v.* Rex fernandus accepit uisco, vm Ka¬ lendas augusti. Era m. 1 * * 5 lx.*v.* Rex fernandus accepi lamecum im . 6 Ka¬ lendas decembris in die sancti Martini in sabato. Era m.*c.*ii accepit fernandus colimbriam, vm.° Ka¬ lendas augusti, feria vi.* uigilia sancti christofori. Era m.*c.*ii.* Mortuus est rex fernandus, et sepultus «st in legionensi monasterio vn." Kalendas ianuarii. Era m.*c.*x.* nonas octobris occisus est rex domnus sancius filius domni fernandi regis ad faciem zamore. De¬ inde ramansit frater eius adefonsus adepto Christianorum regno Exercuitquc bella aduersus sarracenos per annos multos. Alius dabat bellum, ab aliis accipiebat tributum. Era m.*c.*x.*v.* in seplembrio (?) ipse accepit cau- riara. Era m.*c.*x.*vii* Kalendas Julii hora vr.* oscuratus est sol et stetit ipsa obscuritas per duas horas donec appa¬ ruerunt slellc in celo et quasi media nox effectus est. 8 . Era M.*cc.*LXL.'vn.* n. e Kalendas Martii, Nata est Don- na branca filia regis donni alfonsi et regine Done beatri- ces. Era m.*cc.*lxl.*ix.* vn.® Idus Octobris Natus est In¬ fans Donnus Dionisius filius Regis Donni alfonsi et regi¬ ne Beatricis. Era m.*ccc.*i.* vm Idus februarii Natus est Infans Don¬ nus Alfonsus filius regis Donni Alfonsi et regine Donne Beatricis. Era m."ccc.*h.* uri.* Nonas februarii Nata est Dona Sancia filia regis Donni alfonsi et regine Donne beatricis. Era m.*ccc.*vi.* in die sancti vincendi scilicet xi.° Ka- 1 Articulus hic litteris iisdem scriptus manifeste interpolatus fuit. * Corrupti numeri , hic et in seq. Rex quippe Veremudus obiit Era m.lxxv. Flores. 5 Lege m.lxxv. Flores. lendas februarii Natus est Infans Donnus vincenlius filius regis Doni alfonsi et regine Donne brealtis. Era m.*ccc.*xv.* feria v.* comissum fuit bellum inter Petrum stephani de thaauare et fernandum alfonsi de Ca- ambria in quo bello ex parte fernandi alfonsi nobilis qui¬ dam nomine donus Egidius ualasci solus interiit et nullus alius. Ex parte uero Petri stephani, Yalasci menedi de afen- seca, Stephanus petri de matelas, Stephanus sugerii so- netal, Johanes stephani de taauercs germanus prefati pe¬ tri stephani et alii milites scutiferi et pedites interfecti sunt quorum anime per pietatem christi requiescant in pace. xiiii kalendas Marcii Obiit donus alfonsus inclitus Rex tertius Portugalie cuius anima Requiescat in pace Arnen. Era m.*ccc.*xvii.* et in ipsa era regnauit Donnus Dionisius filius eius pro eo. Era m.*ccc.*xx.*ix.* vi.° Idus februarii natus est don¬ nus alfonsus filius illustrissimi donni Dionisii Regis portu¬ galie et algarbii et Regine donne Helisabeth. Era m.*ccc.*xxx.*hi.* hi.° Kalendas maii Obiit donnus Sancius regis castelle et in ipsa era regnauit donnus fer¬ nandus filius eius pro eo. Et in ipsa era regnauit donnus fernandus filius eius pro eo. Et in ipsa era infans donus Johanes frater predieti regis erat proieclus de terra. Era m.*ccc.*xii.* v.* Idus Augusti silicet uigilia san¬ cti laurencii Ingressus fuit Rex dionisius cum uxore sua regina donna elisabet uillam que uocatur Taracona in re¬ gno aragon. ad reformandam pacem inter regem castel- len. et regem aragon. etqueeumque incepit illuc perfecit, et rex oragon. erat donnus iohanes filius regis donni pe¬ tri frater dicte donne helisabeth Regine port. et rex cas¬ telle erat donnus fernandus filius regis donni santii. Era m.*ccc.*lvi.* Kalendas marlii Orta fuit questio in¬ ter episcopum portugalem et decanum eiusdem, pecuniam ab utraque parte plurima in questione consumpta Judi¬ cibus a sede appostolica delegatis priori Monasterii san¬ cte crucis et thesaurariis visensis ecclesie et bracarensis. 9. Era m.*cc.* nonagesima. x°m.° Kalendas Novembris Dedicata fuit Ecclesia alcobalie ab Donno aria vlixbonen- si Episcopo et ab Egea Colimbriensi episcopo. Item Era m.*c.lx. viiij® 4 Kalendas October sumpsit Inicium domus alcobacie. 10 . Era m.*ccc.*l.vi.* 5 xxi.* die mensis Sctcmber fuit ter- remotus in portugalia silicet, feria vi." Era m.*ccc.*i.xx.*v etnanoyte vigilia denatal ante ga- lo tremeu a terra. Idus Januarii Obiit domus Dionisius inclitus Rex Por¬ tugalie cuius anima requiescat in pace Arnen. Era m.*ccc.*lx.hi.* Et in ipsa era Regnauit donnus Al¬ fonsus filius eius pro eo. V* die Mensis octobris pressa fuit Codessaria per ma¬ nus domini alfonsi Regis portugalie et algarbii Sub era M.*CCC.*LX.*HI.* Era m.*ccc.*xl.* et vii/ Mense februarii in die Chate- dra sancti petri circa horam matutinam terremolus magni fuit per totam terram uehementer. Era m.*ccc.*l.v.* Sabbato die Sancte Eolalye ii* idus februarii uidelicet secunda decima die dicti mensis Natus fuit Infans Donus dyonisius filius domini alfonsi Infantis Port. et algarbii et nepos donni Dionisii Regios (sic) di¬ ctorum Regnorum. Era m.*ccc.*l.*viii. In mense Aprilis decem et vm.® diebus transactis predieti mensis natus fuit Imfans Don¬ nus Petrus filius Donni alfonsi et Donne beatricis qui in- 4 Huius cera numerus recenliori adiectione ultimae Hierarum additus fuit. 5 Quas praecedit Era 1356 et feria vi. hic expressa , Eram pos¬ tulant 1357. Flores. 1 Digitized by v^ooQie CHR0N1C0N CONIMRRICENSE. PARS I. fons naius fuit in feria vi.* summo mane in ciuitate co- limbriensi. Era m/cccA^ihi.* v.°Idus mensis decembris Nouem transmigratis diebus predicti mensis, silicet die sancte Leocadie virginis aurora rutilante Terremotus non magnus sed maximus factus fuit per tocius spatium orbis terrarum; ita quod omnes atoniti ac etiam obstupefacti permanserunt tamquam si morti repente omnes traderentur: et eodem tempore Dominus donnus Dionisius Rex Portugalie et al¬ garbii permanebat in ciuitate Santarene, et eius filius do- nus alfonsus in ciuitate Golimbriensi et lix et discordia non modica erat inter eos. Et dictus motus orbis terram fuit per spacium trium horam sed primus motus magnus, secundus maior, uero tercius maximus. Era M.*ccc. a ux.* ii.* Kalendas Januarii xxx* uno die¬ bus transacti mensis decembris Cepit colimbrien Donus al¬ fonsus Infans filius doni donisii Regis portugalie et algar- by. Era m.*ccc.*lx* primo die mensis Januarii cepit mon¬ tem maiorem donus alfonsus Infans filius donni dionisii Regis portugalie et algarby. Era m.*ccc.*lx.* nonas Marcii pridie diebus transactis predicti mensis accessit colimbriam donnus dionisius Rex portugalie et algarbii et transiuit per riuulum mondecum et requieuit in palacio quod est erga sanctum laurentium tunc inceperunt omnes qui ambulabant cum eo destruere suburbium ipsius ciuitatis. Sub ista era predicta transiuit rex extra riuulum, sili¬ cet, feria m. a xvi'" diebus transactis predicti mensis, et stetit in sancto Martino qui est erga colimbriam et ibi re¬ ti mansit usque sabatum deinde rediit ad monasterium san¬ cti francisci in isto sabato silicet xx." diebus preteritis predictis mensis. «Era M.*ccc. a Lxu vicesima secunda die mensis decem¬ ber, silicet, in die sancti Tbome apostoli Orta fuit Donna Isabet Infans filium Illustrissimi donni donni alfonsi Re¬ gis Port. et algarbii et donne beatricis Regine. Era M. a ccc.*LXiiii. a vndecima die mensis Julii, silicet, translatio sancti benedicti Obiit Donna ysabet infans Il¬ lustrissimi Donni donni alfonsi Regis portugalie et algar¬ bii filia et Regine Donne Beatricis. Era M. a ccc. a LX. a mi. a In mense setembris vicesima ter- cia diebus transactis predicti mensis Natus fuit infans Do¬ nus Johanes filius donni Alfonsi et Donne Beatrices. Qui infans natus fuit infra m. a sumo mane In ciuitate vlixbo- nensis. Era de mil e ccc. e lxiiii annos quatro dias andados do mes de Julho foy morto Joham alfonso em lixboa per Justica que el Rey dom alfonso filho do muy nobre Rey don Denis mandou fazer en ele. 11 . En Era m/c.lxxiiii. m.° Idus December Rex alfonsus Comitis Enrrici filius edifficare cepit Leyrenam. In Era m/c.lxxi. viii Kalendas october Rex ysmar abu- zicri detruxit castrum leyrene et fuit captus pelagius go- terriz Canonicus Monasterii sancte crucis. In Era M. a c. a LXxxm. a viii* Kalendas marcii Ipse predi- ctus Rey aldefonsus cepit Redificare castrum leyrene. • Versiculus hic , et duo sequentes litteris minutioribus , sed eadem manu scripti sunt. CHRONICA GOTHORUM. R. *erum a primordio Portugaliae gestarum historiae maximo sunt pretio dua it- la antiqua monumenta, quae Chronica vel Historia Gothorum, et Chronicon Co- nimbricense vulgo appellantur ; tum quod pervetusta, et monarchiae huic aut om¬ nino, aut fere antiquitate aequalia; tum quod rerum multitudine , eventuumque va¬ rietate ditissima sint. Hoc autem, quod Chronica vel Historia Gothorum dicitur, ad hanc nostram aetatem primaeva sua integritate, et simplici facundia perveni¬ re non contigit. Qua tam magna iactura Regia perculsa Academia apographum saltem aliquod satis antiquum, ad quod Brandani editio corrigenda esset, quam maxima diligentia, et labore omnia per tabularia et scrinia huius regni perquire¬ re frustra curavit: nullo tamen invento, quod editioni huic praeferendum merito putaretur ; hanc adire, et accuratissime cum apographis, ad quae efficta fuerat, quaeque, ut mox ostendendum, hucusque manent, collatam versare, et sequi necesse nobis fuit. Duobus diversis Chronicorum, vel Historiae Gothorum exemplaribus; altero ad res in III. Monarchiae Lusitanae Parte late narrandas; altero ad eorum- dem chronicorum, quam in Appendice deprompsit, editionem Brandanus se usum fuisse ait: hoc, quod nempe editioni suae integrum praebuit textum, Resendius quon¬ dam, tunc vero temporis Emmanuel Severinus de Faria servabat: illud vero, cur tus narrationes quibusdam Monarchiae Lusitanae capitibus ingessit, in monasterio Alcobacensi illo custodiebatur tempore. Aliud praeterea in Sanctae Crucis monas¬ terio exemplar, sed, ut videtur, illi Alcobacensi persimile, quondam extitit. Nihil aliud praeter hoc, tam rubrica, quam annotationes ad marginem in istius monu¬ menti editione ad Appendicem III. Partis Monarchiae Lusitanae r ferre viden¬ tur. Ipse tamen Brandanus, praeter alios scriptores, talia hac de re nobis prae¬ it. H. Tom. II. 2 Digitized by v^ooQie 6 CHRONICA GOTHORUM. bet argumenta , ut non modo ampliorem , sed etiam correctiorem antiquorum MSS. Chronicorum, vel Historiae Gothorum, quae perdita credimus , notitiam exhibe¬ re possimus. De apographo primum , quod textum integrum laudatae editioni sup¬ peditavit , quodque apua Resendium aliquando fuerat , aliquid dicere aequum est. In III. Partis Monarchiae Lusitanae prooemio de hoc ipso apographo Bran- danus diffusius , quam in rubrica vel inscriptione ad caput editionis eiusdem monu¬ menti loquitur. Inter veteres itaque memorias , monumentaque MSS ., quorum nar¬ rationibus suum Monarchiae librum contexuit , latine conscriptam epitomen his re¬ fert verbis: = Um epitome em latim que se intitula Historia dos Godos, e con- tem muitas coisas antigas d’Hespanha ate a morte delrei D. Affonso Henriques. O Mestre Andre de Resende tinha esta historia e a cita em seus escriptos.... e achei della fragmentos na livraria de Alcoba^a, e o mesmo original, que foi de Andre de Resende, com algumas nota^oes escriptas de sua mao, me comu- nicou o chantre de Evora Manuel Severim de Faria. = Quibus verbis manfeste constat , Resendium apographum quoddam antiquum , quod Brandanus autographum ratus est , possedisse ; ipsumque Brandanum illud ab Emmanuele Severino de Fa¬ ria acceptum ad suae editionis describendum textum fuisse secutum; istiusque monu¬ menti quaedam vix fragmenta in Alcobacensi bibliotheca , consumpto iam vetusta¬ te codice , cuius reliquiae erant , ad illud temporis remansisse. Codicem etiam illum , quem penes Resendium fuisse scimus , priusquam Severi - nus de Faria , Jacobus Menoetius Vasconcellius apud se habuisse , ut ipse ait , vi¬ detur; sic enim loquitur: * habeo apud me codicem vetustissimum, cuius saepe mentionem faciunt Vasaeus et Resendius, qui inscribitur Chronica Gothorum. Praeter haec narrationem , quam in eorumdem Chronicorum editione Brandanus ad aeram 904 protulit , ipse , variis quamvis lectionibus , a verbis: Multosque ini¬ micos ; integram exponit: nec est , cur hoc inter viros non notos modo , sed amici¬ tia , et consuetudine comiter coniunctos novitatis aut admirationis aliquid praebeat; ut eumdem codicem , quem Resendius possidebat , a Vasaeo versatum et laudatum , cui ipse commodare , ut ait , solebat , Jacobum Menoetium apud se legisse et habuis¬ se miremur. In libro equidem De Antiquitatibus Eborae noster hic percelebris scri¬ ptor historicus de huius , et Pacis Juliae fBeja) urbis oppugnatione et deditione agens , ita de hoc codice loquitur; ** Extat et apud me Gothorum regum epitoma usque ad Alphonsum Henriques latine, ut tum quidem tempora patiebantur, conscripta. Duos deinde super earundem urbium oppugnatione articulos describit , qui in Chronicis Gothorum ad aeram 1200 et 1204 iisdem leguntur verbis. In litteris rursum , quas anno 1553 ad Vasaeum misit , *** eorumdem Chroni¬ corum Gothorum codicis , quem possidebat , mentionem non parvae nobis utilitatisfa¬ ciens , ut quae aetatem , in qua codex ille scriptus fuerat, fere indicat , ipse Resen¬ dius scribit: Facit ad eam quoque rem annalium libellus ille, quem tibi aliquo¬ ties ostendi, sine dubio ante annos tercentos scriptus, in quo haec ad verbum le¬ guntur. Et eumdem de Pacis Juliae urbis oppugnatione versiculum Chronicorum Gothorum iterum describit. Dum Sarracenorum irruptionem , duce Abu-Jacub , et Scalabis (Santarem) obsidionem anno 1184 Brandanus narrat , **** annotationem quamdam abAndrea Resendio adducit , in qua percelebris hic rerum antiquarum scriptor de iisdem even¬ tibus narrationem refert , ab antiquis chronicis membraneis depromptam monens. Cum vero haec eadem narratio in ultimo Chronicorum Gothorum, ad quae editio illa integra efficta fuit , versiculo iisdem legatur verbis; existimare oportet , codicem illum eumdem fuisse membranaceum , quem ipse possidebat Resendius. Quae ita hucusque dicta sunt , Chronica vel Historiam Gothorum MS. saecu- * Scholia in IV. lib. Antiquitat. Rcsendii pag. 2i9. ** De Antiquitat. Eborae in Hispania Illustrata T. 2. pag. 981. *** Epist. de Colon. Pacensi. Ibid. pag. 998. **** Monarch. Lusit. Lib. XI cap. 35'. _Digitized by QOQl£ CHONICA GOTHORUM. 7 li XIII. iam dimidiati monumentum esse confirmant, versatumque successive ab An- drea Resendio, Jacobo Menoetio Vasconcellio, et Emmanuele Severino de Faria, a (jrwo Brandanus acceptum in Appendice III. Monarchiae Lusitanae Partis in lucem edidit. Sed quamvis satis antiquum hoc esset MS., non tantum tamen primaevas Chro¬ nicorum vel Historiae Gothorum, imo etiam saeculi XII., et XIII. duorum sal¬ tem scriptorum narrationes comprehendit, quod rerum ibi memoriae mandatarum tempora demonstrant. In quodam enim eorumdem chronicorum versiculo haec legun¬ tur : Era 1026 III. cal. iulii Almanzor. Benamet cepit Colimbriam et sicut a mul¬ tis senibus audivimus deserta fuit septem annis. Huius rei scriptor saeculo XI. certe natus, senes plurimos interrogans, et quantumvis senex et ipse chronica haec scripsisset, * difficile tamen Jacub irrumpentem armo 1184 vidisse creditur. Certius proinde habendum, Chronica Gothorum, quae primitus scriptafuerunt, saeculo XIII. novis rerum narrationibus adaucta fuisse. Ad hoc firmandum indicium nova res ges¬ tas narrandi accedit ratio: cum enim in huiusmoat chronicis scriptores XI., et an¬ tecedentium saeculorum res summa solerent brevitate rferre; in illis contra, et prostremis praecipue annis, nimia rerum verborumque profusione mutatam scribendi miramur formam. Haec itaque fundamenta iacere statuimus, ut non solum aetas, ad quam monu¬ mentum a Brandano editum referendum sit, verum auctoritas MS. a quo illius edi¬ tionis textum hausit, dignoscatur. Cumque huiusce MS. apographum propria Mo¬ narchiae Lusitanae scriptoris manu descriptum adhuc maneat ; ** hoc aa nostram hanc editionem praesertim usi sumus, omissionibus, typographorumque mendis, quae primam illam editionem foedaverant, maxima correctis cura: aliquot etiam varias lectiones inter Brandani exemplar et textum, quem typis ipse mandavit, inventas indicamus, quae non typograpnis incuriae, sed editori dandae videntur; dum forte cum Resendii autographo conferre denuo studuit, ut in lucem tandem proderet co¬ dicem. Apographum quoddam Chronicorum Gothorum inter Brandani MSS. *** sua conscriptum manu inventum est, et quoad res narratas editioni suae simile, sed nar¬ rationis forma, dicendique genere dissimile, ac inscriptione hac superscriptum: Bre¬ vis historia Gothorum quae desumpta fuit ex scriptis Magistri Andreae Resen¬ dii , et sane ille decerpsit a codice Alcobacensi: fecit mihi copiam illius Gas- par Alvares Losada: Hoc tametsi apographum, non illa modo a veteri Resendii codice narrationis dicendique generis differentia, quam nuper indicavimus; sed po¬ tissimum quod illud ab homine, quem historica monumenta corrumpendi atque vitian¬ di nunquam poenituit, Brandanus acceperit, praetermittendum forte videatur; aliae nihilominus non parvi momenti causae nobis aliter suadent: quibus aeque perspectis, ipsi quoque legentes eius auctoritatem et pondus estimare poterunt, aa elucidandum etiam illud, cuius satis nota et magna est fides. Animadvertendum praecipue htc est, hoc apographum propria Brandanum manu iuxta illud a Resendio similiter de¬ scriptum (ex scriptis ResendiiJ descripsisse ; ac proinde a Losada, qui Branda¬ no tantum commodatum describendum praebuit, (fecit mihi copiam) nullo modo cor¬ rumpi potuisse: prava insuper illa, quae Losadae inerat, documenta vitiandi con¬ suetudo Resendio, vel Brandano impertiri prorsus nequit. Cum denique istius docu¬ menti corruptio, quamvis possibilis et facitis, nullam ad suasfabulas, falsasque, quibus saepe operam dedit, narrationes struendas materiam praeberet, e manibus Losadae hoc saltem documentum integrum, et incorruptum evasisse credendum est: et certe in rebus, rerumque causis narrandis antiquum Resendii codicem tanta bre¬ vitate superat, ut minime ampliorem, quin etiam concisiorem eventuum notitiam ef¬ ferat. * Idem historicas scriptor super D. Nanio Suaresio, etD. Nunio Medisio, qui XII. saeculo vixerunt, tamquam coaetaneis suis loquitur. ** God Alcobac. N.* 449 in Public. Olisipon. Biblioth. *** God. Alcob. N.° 450 in Public. Olisip. Biblioth. Digitized by v^ooQie 8 CHRONICA GOTHORUM. In prologo ad III. Partem Monarchiae Lusitanae ipse Brandams, frag¬ menta quaedam Chronicorum Gothorum in Alcobacensi bibliotheca extitisse, ut di¬ ximus, refert; et in laudata modo rubrica, a codice hoc, cuius reliquiae tunc vix remanebant, quique Rcsendii aetate intiger credendus, scriptorem hunc suum exem¬ plar decerpsisse censet, diversum nimirum narrationis forma, dicendique genere a codice illo XIII. saeculi, quem antehac possidebat. Similiter ab istius Alcobacen¬ sis fragmentis, non ab antiquo Resendii codice deductos Chronicorum vel Historiae Gothorum versiculos, quos ad verbum in historia sua descripsit, Brandanus monet: cumque versiculi Udem in apographo a Losada Brandano tradito ipsis legantur verbis, hic merito scriptor apographum ad Alcobac ense MS. sua Resendium ef¬ finxisse manu indicavit. Ad nos fragmenta haec cum non pervenerint, nullum nobis circa codicis aeta¬ tem indicium reliquerunt: collatis tamen amborum scripturis, codex hic, quem Bran¬ dano Losada ministravit, et Resendius a MS. Alcobacensi transcripsit, antiquior Z aret: narratio nihilominus Ula Abu-Jacub incursionis anno 1184, j praelii apud vas (1212) memoriam adhibens proculdubio arguit, ab eodem scriptore, qui se rerum saeculo X. gestarum testes audiisse fatetur, nullo modo scribi potuisse. Qua de causa hoc etiam apographum saeculo XIII. recentiori rerum narratione adau¬ ctum credimus. Alcobacensi apographo Brandanus ad narrationes suas historicas eo maxi¬ me usus est, quod maiori, ut ait, brevitate, vel concisione scriptum esset. * Cum et¬ enim hanc brevitatis causam adducat, qui prolixitatis in suis narrationibus, et in documentis valde diffusis totidem describendis verbis frequenter exemplum praebet, aliud eum brevitatis nomine denuntiare, apographi videlicet integritatem, et primae¬ va Chronica Gothorum minus ibi recentiori rerum narratione aucta, aut corrupta fuisse, censemus. Juxta antiqui codicis Resendii textum, inductis ibi variis lectionibus ab Appen¬ dice III. Monarchiae Lusitanae Partis, exemplar etiam illius manu a codice Al¬ cobacensi descriptum typis mandamus: lectiones autem varias, ad primos Chroni¬ corum Gothorum versiculos spectantes, primaeque editionis in textum temere con¬ gestas, praetermissas illa relinquimus ratione, quam in prologo ad Chronicon Com- plutense monstrabimus. * Monarch. Lusit. Part. III. Append. Script. 1. CHRONICA GOTHORUM. BREVIS HISTORIA GOTTORUM. Era cccxlviiii. egressi sunt Gothi de terra sua. Era ccclxvi. ingressi sunt Hispaniam, et regnauerunt ibi annis ccclxxxvii : de terra autem sua perueniunt ad Hispaniam per xvu annos. Era Dccxxxviiu 1 expulsi sunt de Regno Hispanie re¬ gnante Yuitiza. Era dccxlviiii * Sarraceni Hispaniam adepti sunt re¬ gnante Roderico: antequam dominus Pelagius regnaret, Sarraceni regnauerunt in Hispania annis v. Era dccliy. Pelagius Fafilani ducis filius regnauit annis XIX. EranccLXxm. Fafilanus filius cius regnauit duobus an¬ nis et mensibus vi. Era dcclxxyi. Adefonsus filius Petri ducis regnauit an¬ nis xix. Era dcclxxxv. Froyla filius eius regnauit annis xi ac iii mensibus. Era dcccyi. Aurelius consobrinus eius regnauit annis vi et mensibus vi. Era cccxlviii. Egressi sunt Gotti de terra sua. Era ccclxvi. Ingressi sunt Hispaniam, vbi regnauerunt annis ccclxxxiii. de terra sua peruenerunt ad Hispaniam an. xvii. Era Dccxxxviii. Expulsi sunt Gotti de Regno Hispa¬ nie, Regnante Yuitiza. Era dccxlv. sarraceni Hispaniam debellarunt, Regnan¬ te Roderico. antequam Donus Pelagius regnaret, an. v. regnaue¬ runt in Hispania Sarraceni. Era dccliiii. Pelagius Flauiani ducis filius regnauit an. xv. 1 «Alias: Era dccxlix : » Resendius? 2 «Alias: Era dccl:» Rcsend.? Digitizedby CHRONICA GOTHORUM. 0 Era dcccxii. Silo regnauit annis ix, et decimo uitam finiuit. Era dcccxxi. Mauregatus regnauit annis vi, uitamque finiuit. Era dcccxxvi. Bermudus regnauit an. in. Hic sponte regnum dimisit et sobrinum suum Adefonsum, quem Mau- regatus a regno expulerat, Regem fecit. Era dcccxxviii. Adefonsus iste regnauit annis lii. Era dccclxxx. Ramirus filius Yeremundi regnauit an- nis vii. Era dccclxxxviii . Ordonius filius Ramiri regnauit an* nis xvi. Era Dccccfv. Adefonsus Ordonii filius regnauit annis xvni. Iste primo regni sui anno, et natiuitatis xiv, ab Aposta¬ ta Fruuilano Gallecie Comite per tyrannidem regno pri- uatur, sed ipse Rex Castellam se contulit, et non multo post eodem Fruuilano rege tyranno et infausto a fidelibus regis Adefonsi Ouieto interfecto idem gloriosus puer ex Castella reuertilur et in patris solio feliciter collocatur. Qui ab initio sui regni semper inimicos uictoriarum fauo- rera semper habuit. Illius tempore innumerabilis Ismaeli- tarum exercitus ad Legionem uenit duce Almundarim fi¬ lio Abderrahamen rege fratre de Mahometh rege Cordum bensi, sed minus sibi nocuit, quia ubi uenit iam ibi mul¬ ta millia erant occisa, ceterus uero exercitus in Berdigo est ingressus, sed gratias deo sine nocumento istius regis est interemptus. Multosque etiam inimicorum terminos acquisiuit rex iste, cepit namque castrum quod dicitur Nazan. Anteneam uero pace acquisiuit. Conimbricam 1 * ab inimicis possessam heremitauit, et ex Gallecis * postea populauit, multa quoque alia castra sibi subiccit. EiuS tempore Ecclesia creuit, regnumque ampliauit: urbes quo¬ que iste a Christianis populantur scilicet Bracharensis, Por- tugalensis, Aucensis, Yisensis, Eminiensis, et ceteros Lu- sitanic limites gladio et fame comsumptos usque Emeri¬ tam , et maris littora heremitauit, atque destruxit. Per¬ mansit autem regnum Hispanie Christianorum usque ad Almanzor an. 3 cxxiv. Era mxxvi. iii.° calend. iulii Almanzor Benamet cepit dolimbriam, et sicut a multis senibus audiuimus deserta fuit vii annis, postea reedificauerunt eam Hismaelite, et tenuerunt eam. EraMxxvm. nii.°non. decembris, Almanzor cepit mon¬ tem maiorem. Era mxxxiii. Almanzor cepit Castellum de Aguilar, quod est in ripa Sause in Portugalensi prouincia. Era mxlvi. ii. non. octobris occisus fuit comes Menen- dus. Era mliv. viii . 0 idus septembris Veniunt 4 Lormanes ad castellum Yermudii, quod est in prouincia Bracharensi. Comes tunc ibi erat Aluitus nuniz. Era mlvi. Obiit rex donnus Adefonsus Viseo. Et in ipso anno obiit magnus comes Nunus aluares. Era mlxxii. ii.° idus nouembns 5 Gundisaluus trasla- miris cepit montem maiorem, et reddidit eum Christianis. EraMLxxvi. calend. septembris, Gundisaluus trastami- ris occisus est in Auenozo. Era mlxxxiii. x.° calend. aprilis rex donnus Vermudo habuit uictoriam de mauris, pugnauit Cum eis, et cepit ibi regem eorum Cemia in uilla Cesari in territorio cas¬ telli S. Marie. Era mlxxxv. Obiit ipse rex Vermudus. Era mxcv. rex donnus Fernandus cum coniuge sua re¬ gina donna Sancia cepit Lamecum iii.° calend. decembris in festiuitate sancti Saturnini lucescenti die sabati. Era mxcvi. mi.° calend. augusti in die S. Cuculatis 1 Conimbriam 1 Gallicis 1 anno 4 nenerunt 5 Octobris M.H. Tom. II. Alfonsus ab hoc Pelagio Rex xut, eius nominis nr, Re¬ gis Ordonii filius, cepit regnare era dcccciiii. ; regnauit an. viii; multis magnisque victoriis de sarracenis pre- clarus cepit Castrum Nazan , Antiensam, Colimbriam ab hostibus possessam eremitauit, desolauit, et in eremum redegit, et ex Gallecis restaurauit, scilicet, fecit Coloniam Gallaicorum 1 : huius tempore ecclesia creuit, Regnum que Christianum ampliatum est, multe vrbes a Christia¬ nis habitari cepere, vt Brachar., Portugalens., Aucen¬ sis, Yisensis, vulgo Yiseu, Eminensis, et Lamecensis, et Gauriensis, vulgo Coria, Egitanensis, vulgo Idanha, cui successit urbs Goarda, et ceteros lusitanie limites vsque ad Emeritam gladio et fame consumptos e maris littore eremitauit, atque destruxit: permansit autem Regnum Hispanie apud Christianos usque ad Almansorem an. cxxuit. Era mxxv. m. Kal. Julii Almansor Iben hamet cepit Colimbr. et, sicut a multis senibus audiuimus, deserta fuit an. vii. : postea eam Hismaelite reedificauerunt, et tenuerunt eam lxx. an. Era Mxxvm. mi. donas decembr. Idem Almansor ce¬ pit montem maiorem. Era Mxxxiih Almansor cepit Castellum Aguilar quod in ripa souse fluminis in Prouintia Portugalensi hoc est inter amnis. Era MLiiit. vnt. idus Septembris Uenerunt Lormanes ad Castellum Veremundi, quod est inprouinc. Brac. Co¬ mes tunc illi erat Aluitus nunes: paulo interfuerat Co¬ mes menendus Gumsaluius, qui fuit occisus era mxvi. viii. 1 " mense. Era mlxvi. Rex Domnus Adefonsus obiit Viseo. Eodem an. obiit Comes nunus Aluitis. Era mlxxii. ii.° Idus ix. bri * Gundisaluus transtamiris cepit montem maiorem, et reddidit eum Christianis: idem Gunsaluus occisus est in Auenoso Era mlxxvi. Kal vii.^ Era MLXXxm. x. Kal. Aprii. Rex D. Vermudus vicit mauros, cepitque Regem eorum Cuner in territorio Cas¬ telli S. Marie in villa Cesari. Era mlxxxv. obiit Rex Yeremudus. Era mlxxxv. Rex D. Fernandus cum codiuge sua Reg. D. Sancia cepit Lamecum m.° Kal. Decembr. in festo S. Saturnirii lucescente die sabbathi. Era mlxxxvi. v. Kal. Augusti die Sancti Cucufatis Rex D. Fernandus cepit Viseum, postea Cei$am et S. Marti- num de mauris, Taraucam et Penaluam, et cetera cas¬ tella in circuitu Ciuitatum per an. viii. 1 Alio apographo Castellorum legitur. 3 Digitized by v^ooQie 10 CHRONICA GOTHORUM. rex donnus Feritandus cepit ciuitatem Yiseum, postea Gei- sam, et S. Martinum de mauris, et Trauancam, et Pe- naluiam, atque cetera castella Christianarum uicinitatum 1 2 per annos vhi. Era Mcii.vm. calend. augusti feriavi inuespera san¬ cti Christofori rex D. Fernandus cepit Colimbriam. Era mciii. rex donnus Fernandus mortuus est, et vn.° calend. ianuarii sepultus est in Legionensi ciuitate. Era mciii. vi.* calend. decembris mortuus est Menendus gunsaluis uir illustris, et magne potentie in toto Portuga- li, filius Gunsalui trastamiris. Era mcix. xv.* calend. februarii Porlugallenses commi¬ serunt prelium aduersus regem donnum Garsiam, fratrem regis donni Fernandi, habebant que tunc caput in ipso bello comitem Nuno menendis, periit ipse ibi, et cuncti alii sui fugerunt, obtinuit autem rex de illis uictoriam in loco qui dicitur Pertalini inter Bracharam et fluuium Ca- uado. Era mcx. occisus est rex Sancius, filius regis donni Fernandi ad faciem Zamore ciuitatis, post cuius mortem frater eius rex donnus Alfonsus regnum obtinuit Hispa- nie, qui bella multa exercuit annis multis aduersus Sar- racenos Christiani nominis * inimicos, aliis bellum dabat, aliis 3 tributum accipiebat. Era mcxv. mense septembris cepit idem Rex Alfonsus Cauriam ciuitatem. Era mcxxiii. vin. calend. iunii rex donnus Alfonsus ce¬ pit ciuitatem Toletum, postea Talaueram *, cunctaque cas¬ tella que sunt in Carpania prouincia Cartaginis, subiacen- tia Regie urbi Toleti, que est Metropolis. Era m.*c.xxv. Rex Donnus Alfonsus magnum prelium habuit cum rege Sarracenorum Juccf Bennamarim Trans¬ marino ad faciem ciuitatis Badajoz in loco qui dicitur Sa- galias, ubi unanimiter conuenerunt cum Rege nostro Chris¬ tiani a partibus Alpes, multique Francorum in adiutorium ei affuerunt, sed Diabolo aduersante timor magnus inua- sit plurimos nostrorum, et fugerunt ex cis multa millia, nullo cos persequente. Rex uero fuge eorum inscius con¬ fidenter ingressus esi prelium, in quo aderant omnes Sar- raceni lotius Hispanie armati. Jusef Bentaisafim, quem si¬ bi in Regem assumpserant, nec non ipse Jusef mulla mil¬ lia barbarorum transmarinorum , Moabitarum, Arabum- que secum traduxerat, quorum numerum nec ipse eorum Rex, nec aliquis homo scire poterat, nisi solus Dominus. Pugnauit itaque Rex Donnus Alfonsus, et qui remanse¬ rant cum eo aduersus Sarracenos usque ad noctem, nul¬ lorumque inimicorum sustinens ualcbat eius presentem in¬ cursionem, sed se concludentes Sarraceni, interfi¬ ciebant Christianorum multitudinem. Intantum uero Rex Castellum Sarracenorum , et acies inuasit, et interficien¬ do cos, et dispergendo expulit huc, et illuc quousque pcruenerit ad locum, ubi Regis Joseph tentorium fixum erat, atque per circuitum magno uallo uallatum quem Rex dum acriter expugnaret, et fortiter inuadens insisteret, quidam suorum ueniens hoc ei nunciauit. Noueris domi¬ ne mi Rex quoniam interim dum tu hic pugnas, Sarrace¬ norum insidie tua inuadunt castra, quo audito, et a suis consilio accepto, Rex Regem Maurum reliquit, et ab eius tentorio discessit. Festinus ergo cum suis qui secum ade¬ rant , ad Sarracenos qui castra sua inuaserant accessit, multosque ex eis interfecit, et a castris fortiter expulsit. Ibi quidem multi corruerunt Christianorum qui remanse¬ rant congregati sunt ad Regem. Rex autem plagatus lan¬ cea cum nimium sitiret propter fluxum sanguinis decur¬ rentis a plaga, uice aque propinauerunt ei uinum, quia aquam non inuenerant, unde syncopin passus, cum his qui secum aderant reuersus est Cauriam, Sarraceni quo¬ que reuersi sunt, unusquisque ad sua loca. Era mcxxviiii. Octauo cal. Septembris obiit Aluazil donnus Sisnandus. Era mcxxxi. Secundo cal. Maii Sabbatho hora nona, 1 vicinatum 2 Christianis nostris 3 ab aliis * Talauiram Era mcii. viii. Kal. Aug. feriavi. vesperis s. christofo¬ ri Rex D. Fernandus cepit Colimbriam. Era mciii. obiit idem Rex, et vn. Kal. Januarii sepul¬ tus est in legionensi ciuitate. Era mciiii. vi.° Kal. Decembr. mortuus est Menen¬ dus Gundisaluius uir illustris, et magne potentie in to¬ to Portug. filius gundisalui Transtamiriz. Era Mcviiii. xv Kal. Febr. Portugalenses commiserunt prelium aduersus Regem Domnum Garciam, filium Regis D. Fernandi, habebantque tunc caput in ipso bello Comi¬ tem nunum menendi, periit ipse ibi et cuncti alii sui fu¬ gerunt ; obtinuit autem Rex de illis victoriam in loco qui dicitur Petrosum inter Bracharam et fluuium Cauado. Era mcx. occisus est Rex Sancius filius Regis Dom¬ ni Fernandi ad faciem Zamore ciuitatis, post cuius mor¬ tem filius Domnus Alfonsus regnum obtinuit Hispanie, qui bella mulla exercuit an. mullis aduersus Saracenos Chris¬ tiani nominis inimicos, aliis bellum dabat, ab aliis tribu¬ tum accipiebat. Era mcxv. mens sept. cepit idem Rex Cauriam Ciui¬ tatem. Era mcxxiii. viii. Kal. Junii idem Rex cepit Toletum, postea Talaueram, et cuncta Castella que sunt in Carpa¬ nia prouincia Carthaginis, subiacentia Toleto Regie urbi, que est metropolis. Era mcxxv . Rex D. Alfonsus magnum prelium ha¬ buit cum Rege Sarracenorum transmarino Joseph Aben texafin ad faciem Ciuitatis Badalioz, in loco qui dicitur Sagulias; interfuerunt huic prelio multi Christiani exter¬ ni , et inter eos multi franci qui uenerant in adiutorium Regis Alfonsi, sed diabolo aduersante timor magnus in¬ uasit plurimos nostrorum, et fugerunt multa eorum mil¬ lia nemine persequente. Idem Rex inuiclo plane animo aggressus hostes infinitam fere eorum multitudinem (ade¬ rant enim fere omnes Sarraceni Hispani et multa quoque millia transmarinorum) vsque ad noctem pugnando profli- gauit, et Regem barbarorum plane Castris exuisset nisi a suis reuocatus esset ad tuenda nostrorum castra que hos¬ tes in discrimen adduxerant. Rex lancea percussus cum nimium sitiret prope fluxum sanguinis a uulnere decur¬ rentis ad imum sibi aque exhalitum hausit, unde sinco- pen passus cum suis Caurium reuertit: hoc prelio ma¬ xime eluxit virtus intrepida Alfonsi Regis. Era mcxxxi. ii. Kalendas Maii sabbato hora vim. Ca¬ pitur ab eodem Alfonso Sanlarem, an. regni sui xxvm. mens. v. vi.* die mensis. Item eadem hebdomada pridie non. maii capitur ab eodem Ulixbona, et post idibus maii sinlria. Preposuit Rex his locis a se captis Generum suum Comitem Raimundus maritum D. Urrace, et sub Digitized by v^ooQie CHRONICA GOTHORUM. Rex donnus Aldefonsus cepit ciuitatem Santarem anno Re¬ gni sui xxviii., mense v. sexto die mensis. Et in eadem hebdomada pridie Non. Maii feria quinta cepit Vlixbonam. Post iii.*" autem diem octauo idus Maii cepit Sintram 1 , preposuitque eis generum suum Comitem Donnum Ray- mundum maritum fiiie sue D. Vrrace et sub manu eius Suarium Menendi, ipse autem Rex reuersus est Toletum. Era mcxlvii. Tertio cal. Julii obiit Rex D. Alfonsus Re¬ gis D. Fernandi filius. Era mcxlvii. Mense Julio iterum capta fuit Sintria a Comite D. Hernico genero D. Alfonsi Regis marito fiiie sue Regine D. Tarasie. Audientes enim Sarraceni mortem Regis D. Alfonsi, ceperunt rebellare. Era mcxlviii. Factum est magnum infortunium supra Christianos qui ibant ad Sanctarem in loco qui dicitur Ya- talandi. Dum enim uellent ibi Christiani figere tentoria, et requiescere, ecce * subito ex improuiso multitudo Sar- racenorum, et Moabitarum, et Arabum audito numero eorum uenerunt super eos repente, et imparatos eos in- uenientes, interfecerunt ex iis plurimos, ibique mortuus fuit Suarius Fromarigis pater Domni Nuno Suam, qui erat dux super eos, et Mido Cresconis pater Domni Joan- nis Midiz. Era mcxlviiii. Rex Cyrus cepit Santarem septimo cal. junii. Era mcli. Natus fuit Infans Alfonsus Comitis Henrici, et Regine D. Tarasie filius Regis D. Alfonsi nepos. Era mclii. Cal. Maii obiit Comes D. Henricus. Era mcliv. Castellum de Miranda a Sarracenis captum est, et magna cedes, et captiuitas in Christianis facta est. Era mcliv. Nonis julii captum fuit Castellum S. Eola- lie a Sarracenis, quod est situm sub Monte maiore, et captus fuit ibi didacus cognomento Gallina, et magna ca¬ ptiuitas Christianorum inde translata est etiam ultra mare. Era mclv. Rex Sarracenorum Hali Ibenjucef ueniens de ultra mare cum multo exercitu obsedit Colimbriam ad- iuncto simul et omni exercitu qui erat circa mare, quo¬ rum numerus erat innumerabilis sicut arena maris, soli Deo tantum cognitus erat. Obsedit autem Colimbriam ui- ginti diebus quotidie fortiter in toto exercitu oppugnans eam, sed per uoluntatem Dei non potuit nocere, et Ciui- tas illesa remansit, et inhabitantes in ea. Era mclx. Magna fames fuit in ciuitate Colimbrie, et in tota Portugallensi regione a Mineo usque in Tagum. Era mclxiii. Infans inclytus Donnus Alfonsus Comitis Henrici, et Regine D. Tarasie filius, D. Alfonsi nepos, ha¬ bens etatis annos fere quatuordecim apud sedem Zamo- rensem, ab altario Sancti Saluatoris ipse sibi manu pro¬ pria sumpsit militaria arma ab altari, et ibidem ante 3 altari inductus est et accinctus militaribus arniis, sicut moris est Regibus facere in die sancto Pentecostes. Induit uero se loricam sicut Gygas, quia 4 magnus erat corpo¬ re , et sunccinxit se arma bellica sua, in preliis similis factus est leoni in operibus suis, et sicut catulus leonis rugens in uenatione. De hoc autem uiro tanto tamque in¬ clyto fari digne quis poterit? Nemo. Fuit namque uir ar¬ mis strenuus, lingua eruditus, prudentissimus in operi¬ bus suis, clarus ingenio, corpore decorus, pulcher aspe¬ ctu, et uisu desiderabilis, totus in fide Christi Catholicus, erga cultores Religionis supplex, multumque beneuolus, ac deuotus, protexit totum Portugalle gladio suo, adeptus est Regnum, et dilatauit Dominus per eum fines Christia¬ norum , et auxit terminos fidelium populorum a flumine Mondeco, qui discurrit iuxta muros Colimbrie usque ad fluuium de Alquiuir, qui uadit per Hispalim ciuitatem, et usque ad Mare Magnum, et Mare Mediterraneum. Quali¬ ter autem Regnum sit adeptus, castella, et munitiones quas ibi fecit, sed et duitates et castella que a Sarrace- 1 Sinlnam * com * in 4 qui 11 nomine eius Suarium menendi. Ipse autem Rex Reuersus est Toletum. Era mcxlvii. iii . 0 Kal. Julii obiit Rex Aldefonsus Fer¬ nandi Regis filius: paulo post primo sequente circiter anno, cum Sintria defecisset, audita morte Regis Alfon¬ si , recuperata est a Comite Henriquio Regis Genero et patre Alfonsi primi Regis Portugalie. Era McxLVitt. vel xLVtttt. Rex Cyrus cepit Santarenam vii. Kal. Junii. Era mcxlv. Colimbria obsessa est ab Heli Aben Joseph Rege Transmarino, cuius copie innumerabiles soli Deo cognite; sed xx. diebus grauissime expugnata capi non potuit. Era mclxiii. Infans inditus Alfonsus Henrici Comitis filius, elatis anno xuti., in ecclesia Zamorensi Cathedra- li, ab altari Saluatoris ipse sibi mantt propria sumpsit mi¬ litaria arma, ut mos est Regum: induit se lorica sicut gigas, qui magnus erat corpore, similis factus est leoni in facinoribus suis et sicut catulus Leonis rugiens in uena¬ tione: fuit Pulcher aspectu, uultu desiderabilis, clarus ingenio, corpore decorus, animo intrepido. Rex Alfon¬ sus Viriatus Christianus, vel primus Hercules Lusitanus, merito appellari potest ob immensos pro christo labores pro re Christiana exhaustos et plurima facinora clarissi¬ me gessit: totam Portugalliam armis a diuersis hostibus protexit, et a munda Fluuia ad betim, qui hispalim pre- terfluit propagauit imperium, et ad oceanum usque bella gessit plurima, partim cum sarracenis, partim cum Chris¬ tianis qui eius felicitati, uel inuidentes uel parum facien¬ tes Regnum illi eripere tentarunt, sed ubique fere uictor euasit. Digitized by v^ooQie 12 CHRONICA GOTHORUM. nis accepit breuiter annotabimus, nam prelia que gessit nemo poterat annotare fuerunt, namque multa et innume¬ rabilia non solum cum Paganis, sed etiam cum Christia¬ nis, qui nimium inuidentes ei uolebant deripere et inua- dere Regnum eius, in omnibus quidem superans, et sem- per uictor existens, et de omnibus triumphans diuina cle¬ mentia semper adiutus.^ Era mclxvt. mense junio in festo Sancti Joannis Ba- ptislc Infans inclytus donnus Alfonsus Comitis Henrici, et Regine Donne Tarasie filius, magni Imperatoris Hispanie Domini Alfonsi nepos, Domino auxiliante et diuina clementia et propitiante studio et labore suo magis, quam parentum uoluntate, aut iuuamine adeptus est Regnum Portugallis in manu forti. Siquidem mortuo patre suo Comite Domi¬ no Henrico cum adhuc ipse puer esset duorum aut trium annorum, quidam indigni, et alienigene uendicabant Re¬ gnum Portugallis matre eius Regina Donna Tarasia eis consentiente uolens et ipsa superbe regnare loco mariti sui, amoto filio a negocio Regni. Quam iniuriam ualde inho¬ nestam nullatenus ferre ualens (erat enim grandeuus eta- te, et bone indolis) conuocatis amicis suis et nobilioribus de Portugal, qui eum mullo maxime quam matrem eius, uel indignos et exteros natione uolebant regnare super se. Commisit cum eis prelium in campo Sancti Mametis, quod est prope castellum de Yimaranes, et contriti sunt, et de- uicti ab eo, et fugerunt a facie eius, et comprehendit eos. Obtinuit ipse principatum, et Monarchiam Regni Portu¬ gallis. Era mclxviii. obiit Regina Donna Tarasia mater Donni Alfonsi Calend. Nouembris anno secundo regni. Era mclxix. Yermudus petri gener Regine Donne Ta¬ rasie uoluit eis rebellionem facere in castello Sene. Sed ■non ualuit, quia idem Infans cognoscens occurrit ei cum militibus suis, et ciecit eum de Castello. EraMCLXX. idem Rex cepit edificare monasterium San¬ cte crucis in suburbio Colimbrie, et pontem fluminis jux¬ ta ciuilatem anno regni sui quarto. Era MCLxxm. Quarto idus Decembris predictus Rex Donnus Alfonsus cepit edificare castellum Leirene anno Regni sui septimo, uidens enim frequentes incursiones, et depredationes que fiebant per campum Colimbrie, et fre¬ nari eos uolens in manu forti, et brachio extento quesi- uit locum idoneum, et munitionem Regni sui, et aptum ad detrimentum inimicorum suorum, inuenit itaque mon¬ tem illum in loco uasle solitudinis in confinio Sauctarcm et Colimbrie positum, distans quibusdam a castello San- ctarem quadraginta, de Colimbria uero fere quinquaginta milliaribus. Ibi ergo 1 2 edificauit castellum et collocauit ibi habitatores * habitantes in eo, et prefecit illis quendam militem strenuum nomine Pelagium Guterriz, ab illo er¬ go uirtus et audacia Sarracenorum cepit infirmari, quia uidebant quidem alterum Scipionem Africanum qui eos ualde opprimeret, et affligeret, et redigeret uelut palleam in tritura aree. Era mclxxv. euenit infortunium super Christianos in Tomar. Era mclxxv»„ Octauo Calendas Augusti in fesliuitate sancti Jacobi apostoli anno regni sui undecimo. Idem Rex Donnus Alfonsus magnum bellum commisit cum Rege Sar¬ racenorum nomine Esmar in loco qui uocatur Aulic. Il¬ le namque Rex Sarracenorum cognita uirlute et audacia Regis Donni Alfonsi, et uidens eum frequenter intrare in terram Sarracenorum, et depredari, nimiumque atterere suam regionem, voluit si facere posset ut eum incautum, et imperatum alicubi inueniret, ut cum eo gereret bellum, quadam itaque uice cum Rex D. Alfonsus cum suo exerci¬ tu intraret per terram Sarracenorum et esset in corde ter¬ re eorum. Esmar Rex Sarracenorum 3 congregata infi¬ nita multitudine Sarracenorum transmarinorum quos se- cum adduxerat, et eorum qui morabant citra mare a ter¬ mino Sibillie, et de Badalioz, et de Eluas, et de Elbora, et de Begia, et de omnibus castellis usque Sanlarem ue- Era mclxvi. mense Junio die Joanis Baptiste iniit Re¬ gnum vel potius principatum Portugallie Alfonsus, uictis aduersariis, qui Tharasia matre Regnum inuaserant, et regno pulsis prelium commissum est in campo S. ma- mantis, vulgo mametis, prope Castellum Vimarencnse in Regione inter amni. Era mclxvhi. Obiit Regina Tarasia mater Alfonsi Kal. viiii. 1 ” an. ii.° Regni eius. Era MCLxvim. Veremudus Petri gener Regine Tara¬ sie tentauit defectionem facere in castello Cena, sed ab Al- fonso statim occurrente occisus est et protpcto Castello. Era mclxx. Idem Alfonsus cepit edificare monaste¬ rium sancte Crucis in suburbio Colimbr. et pontem flumi¬ nis monde iuxta eandem urbem, ann. Regni sui iiii.° Era mclxxiii. iiii.° Idus Decembr. Idem Rex cepit edificare Castellum Leirene loco edito et apto ad coercen¬ dos Barbaros qui agrum Colimbr. incursabant: est in ex¬ tremis limitibus scalabitani et Colimbr. agri situm hoc op¬ pidum aptissimo loco ad hostes prohibendos, cui prefe¬ cit strenuum Ducem Pelagium Gutlerrem : ab illo tempo¬ re vis et audacia Sarracenorum cepit infirmari. Era mclxxv. Euenit infortunium Christianis in Tho- mar. Era mclxxv». Julio mense die D. Jacobi Apostoli fuit victoria Alfonsi Regis de Esmar Rege Sarracenorum et innumerabili prope eius exercito in loco qui dicitur Au¬ lic , tunc cor terre Sarracenorum, quo perrexit Rex Al¬ fonsus : femine sarracene in hoc prelio Amasonico ritu ac modo pugnarunt, et occise tales deprehense. 1 primo 2 deest. 3 Sarracenus Digitized by v^-ooQie CHRONICA GOTHORUM. 13 nerunt ei obuiam, ut pugnaret cura eo, confidens in mul¬ titudine virtutis sue, et sui exercitus, qui 1 erat copio¬ sus in tantum quod etiam 1 * mulieres ibi affuerunt Amazoni- co ritu belligerantes, sicut exitus postea probauit in eis que ibi occise inuente fuerunt, licet Rex D. Alfonsus esset cum paucis suorum, et esset in quodam promuntorio fixis tento¬ riis ex omni parte obsessus, et circumuallalus est a Sarrace- nis a mane usque aduesperam, cum vellent irrumpere, et inuadere castra Christianorum. Electi milites irruerunt in eos fortiter pugnantes cum eis, expulsos extra castra oc¬ ciderunt etdiuiserunt eos, quod cum vidisset Rex Esmar, scilicet virtutem 1 Christianorum, et quod parati erant magis vincere, aut mori, quam fugere, fugit ipse, et om¬ nes qui cum eo erant, omnisque illa multitudo Pagano¬ rum partim occisione partim fuga occisa est et dispersa. Rex etiam Esmar illorum superatus per fugam euasit, comprehenso ibi quodam suo consuprino, et nepote Regis Hali nomine Homar Atagor; et interfectis ex parte sua viris innumeris, et sic D. Alfonsus diuina se protegente gratia magnum de inimicis obtinuit triumphum, et ex il¬ lo tempore fortitudo, et audacia Sarracenorum valde in¬ firmata est. Era mclxxvih. anno regni sui duodecimo, Rex Esmar cognoscens Regem D. Alfonsum esse ultra Vimaranes in partibus Galletie circa Tudem, et esse illuc preocupatum quibusdam negotiis unde facile non poterat expediri, con¬ silio animatus cuiusdam sui pretoris qui erat in Sancta- rem nomine Auzecri, congregata multitudine deBadalioz, et de Elbora, et de Sanctarem venerunt subito et ex im- prouiso, et inuasit Castellum Leirene et succendit, occi¬ sis ibi quibusdam militibus, et alios secum adducens in ca- ptiuilatem, Pelagius etiam Guterri, cui 4 * Castelli cura fue¬ rat commissa ibi captus est. Per idem tempus Imperator D. Alfonsus filius Comitis Raymundi et Regine Done Orrace filie Imperatoris magni D. Alfonsi, coadunato omni suo exercitu de Castella et de Galletia, voluit intrare Regnum Portugallie, et uene- runt usque ad locum qui dicitur Yaldeuez, sed Rex de Portugal D. Alfonsus occurrit ei cum exercitu suo, et obsedit iter per quod ille uenire uolebat, fixitque tentoria sua, isti ex hac parte, et illi ex altera parte, cumque ue- niret aliquis ex parte Imperatoris ad Ludendum, quod populares dicunt Bufurdium, statim egrediebantur ex par¬ te Regis Portugalis occurrentes eis, et Ludentes cum eis, qui in exercitu comprehenderunt Fernandum Furtado fra¬ trem Imperatoris, et Consulem Pontium de Cabreira, et * Yeremundum Petri, et Varella filium de Fernando Joan- nis germanum de Pelagio Curuo, et Rodericum Fernan- di patrem de Fernando Roderici, et Martinum Kabra con¬ sobrinum consulis D. Pontii, et alios multos, qui cum eis venerant. Yidens itaque Imperator quod omnia prospera eueniebant Regi de Portugal, et bona fortuna regebat eum, et quod Deus adiuuabat eum, sibi autem omnia continge¬ bant aduersa, et quod si amplius cum eo in malum vo¬ luisset contendere, maiora interim consequerentur detri¬ menta , misit 6 pro Archiepiscopo Bracarensi D. Joanne et aliis bonis hominibus, et rogauerunt eos ut uenirent ad Regem Portugallis, ut pacem bonam, et firmarent ea que pacis sunt in perpetuum. Ita factum est, conuene- runt namque in uno tentorio ab eo pariter Imperator, et Rex Portugallis, et oscullati sunt inuicem, et comederunt, et biberunt in unum, et locuti sunt soli secretius, et sic remeauit unusquisque in propria in pace. Eodem quoque tempore uenerunt quedam naues exin- sperato de partibus Galliarum, plene armatis uiris uotum habentes ire in Jerusalem, cumque uenissent ad Portum Gaye, et intrassent Dorium, audiuit hec Rex, et gaui- sus est cum eis, erant enim fere septuaginta, et pacci- tus est 7 cum eis ut irent ad Ullixbonam ipsi per mare, Sequenti An. cum Alfonsus esset apud Tuden Galletie occupatus, Esmar subito missis copiis Leirenam cepit et succendit. Per idem tempus Alfonsus Imperator Hispanie, filius Raymundi et Urrace Regine, et frater amitius Alfonsi Re¬ gis Portug., cum magnis copiis intrauit inter amnem Re¬ gionem ad locum Valdeuez, sed occurrente Rege Portugal¬ lie cum suo exercitu et captis quibusdam Castellanis no¬ bilissimis, in loco qui uocatur ludi Bufurdii, nempe Fer¬ nando furtado fratre imperatoris, et Consule Pontio Ca¬ breira, etVeremundo Petri et aliis. Sed cum bellum infe¬ liciter ab Hispanis geri cepisset, imperator fecit interuen- tu Archicpiscopi Brachar. a prelio abstinere, et ambo re¬ ges congressi et simul prensi discedunt in pace. Eodem Tempore obsidetur Olisipo ab Alfonso Henricio auxilio lxx. nauium gallicorum, qui terram sanctam na- uigabant, et peruenerunt ad Portum Gaie, et intrauerunt Durium, sed tunc urbs capi non potuit, suburbana tamen et ager direptus et vastatus. 1 quia * deest. * virtutes 4 cuius i deest. 4 . Misit 7 pace initus M.H. Tom. II. i Digitized by Google 14 CHRONICA GOTHORUM. «t ipse cum exercitu suo per terram, et obsiderent eam, forsitan placeret Domino ut traderet eam in manibus eo¬ rum. Conuentione itaque facta, illi per mare, et Rex per terram cum exercitu suo uenerunt undique ad Ullixbo- nam, et circumdederunt, et oppugnauerunt eam, sed non potuerunt aduersus eam, quia nondum aduenerat tempus ut traderetur in manibus Christianorum , sed irruperunt suburbana eius, et demoliti sunt multas uineas, et succen¬ derunt domos, et fecerunt plagam magnam in terra. Vi¬ dentes itaque quod non cito, nec per multum temporis spatium non posset capi, etiam si quotidie foret obsessa, quoniam erat multum referta, et populosa, et tunc satis abundabat omnibus bonis, reliquerunt eam. Rex cum ex¬ ercitu suo regressus est in terram suam, et illi marini naute abierunt uiam suam, quod tendebant ire in Jerusa- lem. Era mclxxx. idem Rex Portugallensium idem Rex D. Alfonsus cepit edificare castellum de Germanello anno re¬ gni sui decimo quarto. Videns namque habitatores de Co- limbria in timore ei tremore positos, nec ausos se exten¬ dere ad laborandum per suos terminos, videlicet 1 Ger¬ manello', Aluerge, et Atheania propter frequentes incur¬ siones, et depredationes, que ibi quotidie fiebant a Sarra- cenis, iccirco nisum est ei facere castellum illud in cor¬ de terre ad securitatem, et munimentum laborantium Chris¬ tianorum, et detrimentum superuemenlium latrunculorum Sarracenorum, posuit ibi milites qui custodirent illud, et essent tutamento, et defensioni Christianorum* Per idem temporis insurrexerunt Hismaelite aduersum Moabitas, id est, Andeluces aduersus Arabes* et expule¬ runt * eos dc duitatibus, et de castellis suis, aduenerat namque iam tempus quo misereretur Dominus populo Chris¬ tiano, etamouerel iram suam ab eis, quam induxerat su¬ per eos tempore regis Roderici propter peccata eorum, et induxerat super eos Sarracenos, qui deuastarent Christia¬ nos, et possiderent terram eorum. Nunc autem placatus est Dominus propitius suo populo Christiano, et aucrtit indignationem suam ab eis, et immisit gladium inter Is- . maelilas, et Moabitas, id est, inter Endeluces et Arabes, ut dissolarctur regnum eorum, et dissiparetur potentia ct uirtus eorum, que preualebant aduersus Christianos. Mor¬ tuo namque Herico rege, qui Arabes magis diligebat, quam Endeluces et eos eis preponebat ct prcficiebat, En- dcluces non ualentes sufferre iugum eius, quod graue erat nimis, et importabile, omnes similiter pari uoto et uno animo concordantes Endeluces insurrexerunt contra Ara¬ bes, et eieccrunt cos de ciuitalibus, ct de castellis, et ex¬ pulsos coegerunt eos relinquere Hispaniam, et transire ultra mare, hoc autem operabatur diuina clementia, ut releuaret Christianos, ct dilataret terminos eorum. Ex quo enim Arabes mare transierant, et uenerant in Hispaniam propter peccata eorum male se habuerunt Christiani, mi¬ sit autem Dominus gladium inter eos, ut dissiparetur re¬ gnum eorum, et inualesceret regnum Christianorum, qui eatenus fuerant conculcati et deminorati. Postquam au¬ tem expulerant eos, Rex Portugallie D. Alfonsus uehe- menter eos deuastabat, et depredabatur terram eorum mi¬ litum , cos deprimens; et ad nihilum redigens. Iccirco coacti uenerunt ad eum, etHomagium ei facientes dabant ei tributum, et censum de ciuitatibus , et de castellis de Santarem, et de Ullixbona, et de uicinis suis, donec ad¬ impletum est tempus que traderet Dominus ciuilales istas, et castella in manus Christianorum. Era mclxxx». idem Rex Portugallis Donnus Alfonsus cepit reedificare castellum Leirene in eodem loco quo prius fuerat constructum decimo sexto regni sui anno. Era mclxxx»!. idem Rex Donnus Alfonsus accepit uxo¬ rem Donnam Matildam Comitis Amidei deMoriana filiam, et eam sibi legitimo coniugio copulauit anno regni sui de¬ cimo septimo, genuitque ex ea tres filios et tres filias, quarum unam postea copulauit Regi Legionensium Donno Fcrnando, scilicet D. Orracam. Aliam ucro, id est, I). . Tarasiam misit in uxorem consuli Flandrcnsium D. 1 uillam * expullerant Era mclxxx. Castellum de Germanello, ad arcendas populationes Barbarorum non procul a Colimbria edifica- tur a Rege Alfonso Ilcnriquio. Era mclxxx»!. xyii. an. Regni sui Alfonsus duxit uxorem Matildam, vel Mafaldam, filiam Amadei Comitis de Moriana et Sabaudia, quia nusquam reperiri potuit fe¬ mina Regii Sanguinis, que non esset in aliquo gradu con- saguinea: ex ea suscepit filios tres et totidem filias. sed cx maribus solus remansit Marlinus cognomento Sanctius successor atque Heres Regni, qui nocte festi D. Martini natus fuerat Era mclxxxx». Digitized by U_OQ£l£ CHRONICA GOTHORUM. IS Mortua est in primeua elate, duoque de 1 filiis mortui sunt, unus solus remansit, scilicet D. Martinus cogno¬ mento Sancius. Era mclxxxv. idem Rex Portugalis D. Alfonsus decimo nono anno regni sui nimia audacia et animositate succin¬ ctus noctu inuasit castellum de Sanctarem uiriliter cum paucis suorum, fretus Dei auxilio, et uindicauit eum si¬ bi , et christianitati, interfectis et exclusis inde Sarrace- nis habitantibus in eo. Hoc autem factum est per uolun- tatem Dei quinto Idus Maii ad galli cantum, illuscesen- te * die Sabbati. Et in eodem anno mense Julio Ullixbo- nam obsedit, cui prouidente ex alto diuina Clementia mul¬ titudo nauium de Galliarum partibus celitus transmissa subito exinsperato aduenit in auxilium, quorum auxilio valde fretus obsedit ciuitatem per quinque menses, forti¬ ter uexans et oppugnans eam terra et mari, nullum per¬ mittens eggredi, uel ingredi. Tandem uero nono Calen¬ das Nouembris feria vi sexta diei hora cepit ciuitatem in manu ualida et in brachio extento 1 , cooperante Domini pietate, et adiuuante Domino Jesu christo, exclusis inde Sarracenis. Et Pcrdiuersa tempora et annos accepit Sin- triam, et Almadanam, etPalmeliam castella munitissima, et uendicauit ea sibi et christianitati cum suis. Eodem tempore accidit quoddam miraculum a Domino prestantissimum omnium quod operatus est Deus in mun¬ dum per seruos suos Reges antiquos, nam Rex D. Alfon¬ sus cum lx militibus de Sanctarem nullam habentes ar¬ maturam nisi tantum clypeos, et hastas, et gladios sine loricis et galeis, et ferreis caligis fretus Dei auxilio, et adiutus diuina clementia pugnauit cum d. militibus Sar¬ racenis bene armatis, et ferro coopertis, et ad bella do¬ ctissimis , et cum xl. millibus peditum bene armatis id campo de Alcacer, et deuicit eos, et interfecit multos ex eis, et ceteri fugerunt in munitionem. Ipse quoque ibi lancea uulneratus est a Sarracenis in tibia, quod qualiter gestum sit, breuiter narrabo. Era hcxcu. natus est Rex Sancius filius Regis D. Al- fonsi, et Regine D. Mathilde in nocte S. Martini feria quinta, iccirco in baptismo uocatum est nomen eius Mar¬ tinus , postea cognominatus est Sancius. Natus est anno patris sui xxvi. Era mcxcv. mense Septembri obiit D. Alfonsus Impe¬ rator, filius Comitis D. Raymundi et Regine D. Orrace. Era mcxcyi. tertio Non. Decembris feria quarta, hora diei tertia obiit famula Dei Illustrissima, clarissimo , et nobilissimo genere orta Regina D. Matilda, clarissimi Co¬ mitis Amadei filia, uxor D. Alfonsi Porlugallensium Re¬ gis, cui sit uera requies. Arnen. xxx.° anno regni Regis D. Alfonsi. Era mcxcvi. septimo Calend. Julii feria n in die San¬ cti Joannis Raptiste captum fuit Castellum de Alcacer a Rege D. Alfonso. Jam quidem prius obsederat eum per duas uices adiutus multitudine nauium que aduenerant de partibus Aquilonis, id est de Francia, et finitimis eius partibus, sed nondum auerterat miserationes suas ab eis, nunc uero iam completa erat malitia, et iniquitas eorum, et auertit faciem suam ab eis, et tradidit eos in manus Christianorum. Obsedit autem eum Rex D. Alfonsus tan¬ tummodo cum exercitu suo, fere per duos menses quoti¬ die oppugnans eum fortiter, et tradidit eum illi Dominus in die S. Joannis Raptiste, eieclis inde omnibus Sarrace¬ nis anno regni eius xxxhi. Eraiucc. pridie Calend. Decembris in nocte Sancti An- dree apostoli ciuitas Pacce, id est Begia, ab hominibus Regis Portugalis D. Alfonsi uidelicet Fernando Gunsalui, et quibusdam aliis plebeis militibus noctu inuaditur, et uiriliter capitur, et a Christianis possidetur, anno regni eius xxxv. Era mcciv. ciuitas Elbora capta et depredata, et noctu Ingressa a Giraldo cognominato sine pauore, et latroni¬ bus sociis eius, et tradidit eam Regi D. Alfonso, et post Era mclxxxv. Capitur Sanctarena vttr. idus Maii. Eodem anno capitur Olisipo vm.*’* mense feria vi.‘ me¬ ridiano tempore post v. menses obsidionis. Per idem teiiipus Cepit Sintra, Almada, Palmella. Item lx. milites Christiani Duce. Alfonso Rege semiar- mati uincit atque profligauit in agro salaciensi x. millia peditum bene armatorum , et quingentos equites ferocis¬ simos sarracenos quod fuit instar ingenti miraculi. Rex Alfonsus lancea sauciatus est in tibia. Salacia capitur post bimestrem obsidionem era mclxxxxvi. die ipso Joan. Ba- ptiste. Era mcc. pridie Kal. decembr. in nocte S. Andre Apos¬ toli Ciuitas Paca, id est Begia ab hominibus Regis Por- tug. D. Alfonsi, videlicet Fernando gunsaluis et quibus¬ dam aliis plebeis militibus, nocte inuaditur et uiriliter ca¬ pitur et a Christianis possidetur anno Regni eius xxxv. Era Mccun. Ciuitas Elbora capta est et depredata et noctu ingressa a Geraldo cognomento sine pauore et latro¬ nibus sociis eius, et tradidit eam Regi D. Alfonso. 1 e 2 illuscensente 1 extenso Digitized by ^ooQie 16 ClIRONICA GOTHORUM. paululum ipse Rex cepit Mauram, et Serpam, et Alcon- chd, et Coluchi castrum mandauit reedificari anno regni eius xxxvnii. Era hccvi. factum est infortunium Regis D. Alfonsi, et sui exercitus in Radalioz anno xli regni eius. Era mccix. mense Augusto naius fuit Rex Alfonsus fi¬ lius Regis Ferdinandi, et Regine D. Orrace, nepos Re¬ gis Porlugallis D. Alfonsi. Era Mccxn. nupsit Rex Sancius cum filia D. Raymundi Comitis de Barcinona Donna Dulcia, sorore Regis Arago- nensis 1 D, Alfonsi, anno Regni patris eius xlvih. Era mccxvi. Rex Sancius perrexit ad Hispalim cum ex¬ ercitu suo, et intrauit Trianam antiquam urbem Sibillie, et dirrupit muros eius, et depredatus est eam anno regni patris sui xli. Erasccxvn. mense Octobrio uenit Jacobus filius Elmu- nimo Imperatoris Sarracenorum, et frater eius Frocen ad Castellum de Ablantes, cum multitudine magna sui exer¬ citus, quam dinumerare nemo poterat, et circumdederunt illud, illud inuadere *, secum detrimento maximo sui ex¬ ercitus iv die recesserunt inde peremptis ex eis multis mi¬ litibus. Christianorum in propria obsidione per uolunta- tem Dei non sunt interfecti nisi nouem tantummodo. Fa¬ ctum est autem hoc anno regni Regis D. Alfonsi lii. Era mccxviii. iterum uenerunt ex improuiso et de ins¬ perato ad castellum de Coluchi, et occupantes diruerunt illud, interfectis et in captiuitatem ductis omnibus habita¬ toribus eius, lih anne regni cius. Era mccxxh. .anno regni sui Regis Portug. D. Alfonsi Jucef Abo * iacob Emir Elmunimo secundus Imperator Sarracenorum, filius de Ali Abelinuinem, qui dictus est Rex de asino, propterea quod in asino semper deambu¬ lans propheta, et sanctus ab omni populo putaretur, an¬ no regni sui xxxri. Postquam subiugauerat sibi transma¬ rina regna, etinuaserat maximas regiones ultra mare sci¬ licet Capza et Cumera que fuerunt Regis Ali, et totum regnum de Marrocos, et citra mare lotum regnum quod tenuerat Rex Lupus scilicet Valentiam, Murciam, et Gra¬ natam , et reliquas ciuitates et castella que fuerant Regis Lupi, uidens quod nemo erat qui ei posset resistere, et <juod terror eius invaserat omnes gentes, etiam usque ad Orientales paries, eleuatum est cor eius, et cogitauit ue- nire in Hispaniam, et comprehendere ciuitates, et castel¬ la , que aliquando fuerant a Sarracenis possessa, uideli- cet Ullixbonam, Sinlriam, Santarem, Elboram, Alcacer, «t omnia alia castella, uel uenire Colimbriam, et sic de¬ nique subiugata sibi tota Lusitania usque Dorium, ascen¬ dens per ripam fluminis Dorii penieniret usque Toletum, nec desineret ab hac re, et ab hoc facto, etsi Rex Fran- cie, et Rex Anglie, et Rex Aragonum, et Rex Castelle, et Rex Galletie, et Rex Portugallis pariter conuenirent, et pugnarent. Quantumque hec secum permeditans, et cum amicis consiliariis, et principibus suis se prope per¬ tractans , misit nuncios ad omnes Reges qui ultra mare erant, et ad omnia regna terrarum transmarina, ut om¬ nes uenirent sibi in auxilium, et concurrerent omnes, et subuenirent ad faciendam maximam mercedem ad delen¬ dam Christianitatem, et exaltandam et glorificandam suam gentilitatem, promittens omnibus qui ad eum uenirent ui- ctualia et annonam, et omnia necessaria in unum annum sufficienter et abundanter daturum se eis. Quod audien¬ tes omnes, excepto loto suo exercitu de Marrocos, con- ueneruat ad eum exercitus de Cumia, exercitus de Algar- be, exercitus de Gumh, exercitus de Cenhega, exercitus de Vmiuener, exercitus de Vinihuhialgar, exercitus de Chenicrne, exercitus de Hela, exercitus de Hescora, ex¬ ercitus de Henchega, exercitus de Harga, exercitus de Henchegar, et de multis aliis terris et prouinciis, quas non possum numerare. Sed et alius exercitus magnus, et sortis nimis conductus, qui uenit ad eum in auxilium, si¬ cut Reges multi, Rex Auzchi de Abderraheme, Rex Azum Et post paululum ipse Rex cepit Mauram, Serpam, et Alcouchel, cl Coluchi, et Castrum mandauit reedificari an. regni cius xxxix. Era mccvi. Accidit infortunium Regis Alfonsi et sui exercitus apud Radalioz ubi captus est a Rege Fernando Legionis genero. Era mccxvi . Rex Sancius filius Alfonsi Hispalim usque pervenit, et ui cepit Thirianam, que nunc Triana, anti¬ quam urbem fiiilie, camquc diripuit an. Regni Patris sui LI. Era mccxvii. Obsidetur Castellum Ablantes, Abrantes vulgo, ab Aben jacob filio Miramolini eiusque fratre Fo- cem vel Iloccm, sed innumerabilis eorum exercitus pul¬ sus cum magna clade fuit, ex nostris vuu. tantum desi¬ derati. Era mccxviii. Castellum Coluchi subito incurtione ca¬ ptum a sarracenis et dirutus, omnibus in captiuitate ab¬ ductis. Era mccxxii. Accidit Victoria Maxima Alfonso de Jo- seph Ben iacob Miramolino filio Hali abdelmone qui dictus est Rex Asini, propterea quod Asino semper ueherelur et profcla sanctus a populo omni Sarracenorum haberetur. Hic Josephus cum esset Rex Mauritanie, Betice, Murlie, et Valentia, potentissima cogilauit de tota Hispania recu¬ peranda, et coegit Hispali copias quorum numerum solus Deus numerare poterat qui pluuie guttas numerat; pluri¬ mis Regibus septus inuasit scalabi, sed pulsus et uictus est. Huius filius Iacob postea uictus est in belica apud Nauas Tolosa. 1 Aragonensium * inuasere 3 Abem Digitized by v^ooQie CHRONICA GOTHORUM. 17 frater eius Rex H$cic Aben Muza, Rex Abuzach, Rex Ismae, et Abuiucef 1 fratres eius, et Abderrameu Rex Zuz, et Zoleima, et Aburabe Rex de Chedala, et Rex de Bugia. Omnes isti de ultra mare naues quoque mullas bellicas preparauit et onerarias portantes arma, et fru¬ menta , et machinas ad sofibdiendum muros, et ad tran¬ siliendum eos, misit etiam (iteras et nuncios ad filios suos, qui erant citra mare, uidelicet ad Abozach, qui erat Rex Sibillie, et Abdacu Abuialne, qui erat Rex de Corduba, et Abdarrhama, qui erat Rex de Cranata, et ad Gamu, qui erat Rex de Murcia et de Valentia, ut omnes prepara- rent se in prelium, et quo die ipse mare transnauegaret, et ueniret Sibilliam, omnes pariter conuenirent ad eum, et statuit illis tempus et mensem. Cumque omnia parata essent usui totius exercitus de diuersis profutura, et na¬ ues preparate, et omnis exercitus de diuersis partibus ue- nientium pariter esset conglobatus, ipse Imperator Sar- racenorum Emirelmunimo Jucef Abeniacob ascensis naui- bus cum suo omni exercitu transnauigauit mare, et ue- nit Sibilliam, Jacob quoque Abeniucef filius eius qui post eum regnaturus erat, cui ipse post mortem suam relin¬ quebat totum imperium, uenit cum eo alius filius cius Abozabz qui erat Rex Fecis et de Algarbio, et dominum 1 Abemjucef de omnibus Arabibus uenit cum eo, cumque conglobati essent omnes in Sibillia, uidelicet qui uenerant de ultra mare, et hi qui conuenerant ad eum de citra mare. No¬ luit ibi diutius immorari, sed statim struit castra, timens ne Christiani audito nunc etiam prepararent duitates suas et castella ad resistendum, noluit itaque dare eis spatium ut muros instaurarent, alimenta prepararent, aut machi¬ nas edificarent, sed ueniebant ualde uelociter, ueniebant autem in multitudine graui, et innumerabiles sicut stel- le celi, et ultra arenam maris, que dinumerari non po¬ test pre multitudine, ut ferebatur. Ipse Imperator Emirel- mumini resensuerat annales libros omnium regum Sarra- cenorum, qui fuerant ante ipsum, et uenerunt in Hispa¬ niam ab eo tempore quo primitus ingressi sunt in Hispa¬ niam, et multoties deuastarent eam, et inumeralo maxi¬ mo exercitu illorum qui inuaserant Hispaniam usque ad Alpes , ipse multo maiorem secum ferebat exercitum lxxviii millia uirorum plus secum adducens, erat autem exercitus magnus ualde, et fortis operiens * montes, et ualles, et uniuersam superficiem terre, cuius numerum ille solus Deus dinumerare poterat, qui pluuie guttas po¬ test dinumerare. 7 occupans CHRONICON COMPLUTENSE SIVE ALCOBACENSE VEL MONASTERII SANCTAE CRUCIS CONIMBRICENSIS. Parvum in Appendicibus ad Tom. 23 Hispaniae Sacrae Floresius edidit chro - nicon, cui nomen Chronicon Complutense imposuit; quod in Complutensi urbe (AU cala) cuiusdam membranei codicis, Eusebii et aliorum Chronica titulum ferentis, prima scriptum in pagina extabat. Monumentum hoc ipse historicus scriptor alicuius nostri regni scriptoris opus, res quoniam tantum Portugaliae gestas memorat, merito censet. Codex autem ille membraneus, a quo descriptum fuit, prostremos saeculi XIII. vix supergreditur annos. * Varia Fr. Fortunatus a D. Bonaventura argumenta adducit, ** quibus hunc ipsum codicem ab Alcobacensi bibliotheca, ubi quondam servabatur, summo- tum demonstrat. In homiliarum quodam Sanctae Crucis Conimbricae monasterii codice saeculi XII., idem Fr. Fortunatus huius Chronici apographum, quod pu¬ blici fecit iuris, invenit. *** Codex autem ille homiliarum anno 1834 iam sanctae crucis bibliothecae deerat: quem, praeter alia Alcobacensis bibliothecae MSS., perditum credere licet; quaedam enim monumenta penes eumdem Fr. Fortunatum a D. Bonaventura eodem anno raptim in Italiam profeciscentem, nec ultra re¬ vertentem, studiorum suorum causa, ut perhibent, detinebantur. Etsi Complutensem illum codicem, quem Floresius edidit, aliquot tantum indi¬ cibus eumdem fuisse, qui quondam in Alcobacensi Bibliotheca fuerat, comici pos¬ sit ; hoc certum equidem est, apographum saltem ibi eiusdem quandoque extitisse co¬ dicis: in hac enim re magna Brandano fides adhibenda est, qui complutensem hunc codicem Chronicorum Gothorum fragmentum ratus, lectiones aliquot varias, ab eo deductas in sua illorum chronicorum editione sub initium descripsit, laudans insuper in annotatione ad marginem et Alcobacensem, et Sanctae Crucis Bibliothecae co¬ dices, hunc scilicet, ut videtur, in homiliarum libro inventum, et in lucem editum a Fr. Fortunato a D. Bonaventura. Hic etiam in eumdem, ac Brandanus, erro- * Hispan. Sacr. Tom. 1 pag. £19. ** Hist. Ghronol. et Crit. Alcobac. pag. 7 et sequent. *** Commentarii de Alcob. MSStorum Riblioth. pag. 582 et seq. M.H. Tom. II. 5 Digitized by ^ooQie IS CHRONICON COMPLUTENSE SIVE ALCOBACENSE rem inductus , illud Complutense Chronicon (quod aequo rure Alcobacense , vel Co- nimbricense a Sanctae Crucis Monasterio appellandum esset) primaeva Chronica Gothorum fuisse existimavit: quod si verum esset; haec Gothorum Chronica vel Historia nihil aliud , nisi illius continuatio , vel paraphrasis fuissent: attamen nec apographum , quod Brandanus a Losada accepit; nec vetus ille Resendii codex huic favent opinioni. Chronicon Complutense equidem , et Chronica Gothorum in primis versiculis, easdem , similesque eventuum narrationes continent; hoc tamen non semper accedit, nec rerum tempora conveniunt: dum namque eiusdem aetatis eventus memorantur , re¬ rum verborumque similitudo ita necessario incidit , ut si nulla alia de causa, prae¬ terquam hac similitudine ? antiqua scripta crederentur eadem; omnia fere illius ru¬ dis aetatis chronica congestarum in unum rerum velut compages , continuataque ea¬ dem series existimanda essent. In lucem apographum Complutense , Floresii annotationibus adiectis , proferi¬ mus : lectiones item varias Conimbricensis codicis inducere primum nobis in animo fuerat; sed cum tam parvi codicis integra editio aliquid voluptatis legentibus forte afferat , dum facillime unus et alter vicissim conferantur , iuxta illud hunc quoque vulgamus codicem. Era cccxix. egressi sunt Gothi de terra sua. Era ccclvi. ingressi sunt Hispanias. Dominata est His¬ paniae gens Gothorum annis ccclxxxiii. 1 * 3 et de terra sua pervenerunt in Hispaniam per annos xvi. Era dccxi/vhii. expulsi sunt de regno suo. Era dcci.. Sarraceni Hispaniam obtinuerunt. Antequam Dominus Pelagius regnaret, Sarraceni regnarunt in His¬ pania annis v. Pelagius regnavit annis xviiii. Fafila annis 11 . mensibus vi. Adefonsus regnavit xix. annis, mense i. die i. Froila reg. an. xi. mensibus v. diebus xx. Aurelius ann. vi. mensibus vi. Silo reg. ann. ix. mense i. die i. Mauregatus reg. ann. v. mensibus vi. Sub uno fiunt anni lxxxi. Tunc positus est in regno Dominus Adefonsus xviii. Kal. Octobris sub Era ncccxxvnr. In Era dcccxxv. * Almanzor accepit Colimbriam in Kal. Julii. EraDCccxxxvm. Almanzor accepit Montem majorem-. * EraDcccLxv. Rex Fernandus accepit Lamecum m. Kal. Decembris in die Sancti Saturnini mane in Sabbato. 4 Era dccccii. vi. Idus Julii accepit Fernandus Rex Co¬ limbriam. 5 Era Mcxvii. mense Julio primo die obscuratus est Sol: et permansit ipsa obscuritas duabus horis: et apparue¬ runt Stellae in Coelo, quasi media nocte. Era Mcxxm. mense Maio Civitas Toletum a Rege Ade- fonso capla est. Era mxxv. mense Octobris in Sacralias bellum ma¬ gnum fuit. Era mcxxxi. ii. Kal. Maj. 6 Sabbato hora vmi. cepit Rex Adefonsus Sanctaren. Anno regni sui xxvm. sexta die mensis, v. Fer. ii. Nonas Maii 7 cepit Ulixbonam. Post hec die tertia, id est, Sabbato, vm. Idus Maii cepit Sinlriam. 1 Corrupti numeri praecedentes , et quotquot ad oram annos non habent : Floresius. * lege mxxv. ex Conimbr.: Flor. 3 Mxxvm. ex Lusit, et Conimbr.: Flor. * mxcv. ex iisdem: Flor. 5 Alii mcii. Non recte: Flor. 6 Consentiunt numeri: fuit quippe littera Dom. B: Flor. 7 Duae istae Feriae Erae tantum 1130. conveniunt: sed An¬ nus regni Adefonsi Sexti (quod a morte parentis, Era 1103. auspicatur Auctor) non 28. sed 27 currebat: Flor. Era cccx.ni. egressi sunt Gothi de terra sua. Era ccclxvi. ingressi sunt Hispaniam. Dominati sunt Hispaniam gens Gothorum ccclxxxiii. , et de terra sua pervenerunt in Hispaniam per annos xvn. Era dccxlix. expulsi sunt de regno suo. Era dccl. Sarraceni Hispaniam obtinent. Antequam D. Pelagius regnaret, Sarraceni regnaverunt in Hispania an¬ nis vi. Pelagius regnavit annos xix. Fafila annis n. menses vi. Adefonsus regnavit annis xix. mense i. die i. Froila regnavit an. xi. menses v. dies xx. Aurelius regnavit an. vi. menses vi. Silo regnavit an. ix. mense i. die i. Mauregatus regnavit an. v. menses vi. Sub uno fiunt LXXXI. Post positus est in regno Domnus Adefonsus xviii Kal. Octobris sub era dcccxxviii. In era mxxv. Almanzor accepit Collimbriam iv. Kal. Julii. In era mxxxviii. Almanzor cepit Montem majorem. Era mxcvi. Rex Fredenandus accepit Lamecum m. Kal. Decembr. in die S. Saturnini mane in sabbato. Era mcii. vi. idus Julii accepit Fredenandus Rex Col¬ limbriam. Era mcjvii. mense Julio, prima die hora vi. obscura¬ tus est sol, et stetit ipsa obscuritas ii.“ horas, donec ap¬ paruerunt stellae in coelo, et quasi media nox effectus est. Era mcxxiii. mense Maio Civitas Toletum a Rege Ade- fonso capta est. Era mcxxm. mense Octobris in Sacralias bellum ma¬ gnum fuit. Era mcxxxi. ii. Kal. Maii cepit Rex Adefonsus Sancla- ren anno regni sui xxvm. Sexta die mensis in eodem sexto dic v.* feria ii.“ nonas Maii cepit Ulixbonam , et post haec die 3., id est, sabbato vm. idus Maii cepit Sintriam. Digitized by ^.ooQie VEL MONASTERII SANCTAE CRUCIS CONIMBRICENSIS. 19 Era iic... Rex.accepit Sanctaren xi. Kal. j. 1 xm. Kalendarum Februarii Era Hcn. * Rex Fernan- dus cum conjuge ejus Sancia Regina, Imperator fortissi¬ mus, simul cum suis Episcopis Cresconio Iriensi Aposto- Kcae Sed» , Vestruario Lucensis Sedis, Sisnando Visen- sis Sedis, Suario Minduniensis, seu Dumiensis Sedis; si¬ militer Abbatibus, Petro de Arceslio * Vimaranensi, cum suo praeposito Arriano confratre, et De comatio Caelle no¬ vae Arriano Abbate, et alii multorum filii bonorum ho¬ minum , obsedit Civitatem Colimbriam , et jacuit ipse Rex cum sue exercitu.vi. menses: et capta fuit in manus illius Regis per honorificentiam pacis, et cum pre- sura famis. Et exierunt inde ad captivitatem v. millia l. Saracenorum, et fuit ipsa capta, et ipsa captivitas in Ves¬ pera S. Christophori, quae est vu. Id. Julii Era quae sursum resonat. Et obiit famulus Dei Fernandus Rex ter¬ tia feria, hora prima, vi.Kls. Januarii in die Sanctae Eu- geniae Era m.c.iii. intrante uu. EraMcxLix. Rex Cyrus accepit Sanctaren xi. Kal. Ju nii. 1 Vide Chron. Lusit, sub Era 1149: Flor. * Praecedere haec Era debebat: nec ipsa vera: Flor. 3 Lege asceterio: Flor. CHRONICON LAMECENSE. In quadam pagina ad initium addita cuiusdam martyrologii, simul in eodem vo¬ lumine cum alto codice , obituarii titulum ferente , compaginati, Chronicon Lame- cense litteris saeculi XIII. scriptum inventum est , et servatur in Cathedralis Ec¬ clesiae Lamecensis tabulario. Annotatio ibi exarata , chronicon hoc anno 1262 au¬ thentice, id est , auctoritate legitima , non privato arbitrio , ex alio antiquiori monu¬ mento descriptum fuisse , indicat. Publici iuris idem chronicon successive fecerunt in suis ■Dissertationibus (Disserta^oes Chronologicas e Criticas Tom. IV. P. I. pag. 173) Joannes Petrus Hiberius; et in Historia Chronologica (Historia Chronologi- ca e Critica de Alcoba^a pag. 166) Fr. Fortunatus a D. Bonaventura , apogra- phum valde incorrectum Fr. Emmanuelis de Figueiredo secutus. Biberii autem edi¬ tio , praeterquam quod ad apographum descriptum , dum verborum numerorumque copia , quam vetustas delevit , integra et legibilis manebat , efficta fuit ? correctior quidem est. Quod vero secuti sumus apographum (quoniam monumentum illud in Lameci urbe a nobis versatum ad nostram hanc editionem perficiendam incassum postulavi¬ mus) a viro probato quam maxima cura descriptum fuit: verba autem , et nume¬ ros vetustate deletos ab editione Biberii hausimus , signis incisim , quae parentheses vocantur , numeros hos includentes; verba illa litteris italicis scribentes , ut discer¬ nantur ab his , quae legibilia adhuc manent. Omnes anni ab Adam usque ad christum sunt quin¬ que milia c.xc.ix. 1 Natus fuit christus in bethleem iude. Era xxx.*vm. Decollatus fuit sanctus iohanes bablista. Era lx.*viii. Sanctus iacobus apostolus. Era lx.*i. Sanctus petrus apostolus. Era c.vm.* Sanctus ciprianus. Era cc/ nonagesima nona. Sancti iulianus et basilissa. Era ccc.*xx.vh.* Sanctus martinus. Era cccc.*xvii.* In portugalia natus fuit Rex Alfonsus filius regine Ta- rasie et comitis Enricbi. Era (m.*c.*) xxxx.viii.* Rex almanzor cepit montem maiorem. Era. m.*xx.*ix.* 1 In hac annorum computatione littera C, quae numerum cen¬ tenarium indicat , pallidiori prae caeteris tinctura posterius re¬ novata apparet. Ciuitas Lamecensis capta fuit per manus fernandi Re¬ gis in die sancti saturnini. Era m.lx.*(xxx)v. Ciuilas visensis capta fuit in die sancti cucufati a su¬ pra dicto Rege. m.lx.*(xxx)vi. Colimbria capta fuit ab eodem rege. ix.° kalendas au¬ gusti. Era m.*c.ii.* Toletum captum fuit ab alfonso Rege filio fernandi Re¬ gis ante dicti, mense iulii. Era M.‘c.*xx.*ii. a Item in loco qui dicitur sagralas fuit prelium magnum inter Christianos et paganos preside supra dicto rege al¬ fonso. Era m.*c.*xx.*v.* mense oclobris. Ex parte uero paganorum Regnabat Jucefi. Sanctarena capta fuit a Rege Alfonso vi. nonas maii. feria ii.* hora tertia. Era m.*c.“xxx.*i.* * * Becentioribus litteris huius aerae integra summa computatur. Digitized by v^ooQie CHRONICON LAMECENSE. <0 Item capta fuit Sanctarena a Rege cir. vi.° kalendas Ju¬ lii. Era m.*c.*xxxx.*ix.* Sarraceni occupauerunt castellum sancte eulalie nonis Julii feria iii. hora nona. Era (m.c.liiii.) Haly Rex obsedit colimbriam per tres septimanas x.° kalendas Julii. Era m.*c.*l.*v.* Rex alfonsus Legionis mortuus est. Era m.*c.*xxxx.*vii.* Annus malus fuit. Era m.*c.lx.* In loco qui dicitur oric fuit prelium inter paganos et Christianos preside rege Alfonso Portugalie ex una parte, et rege paganorum examare ex altera qui ibidem mor¬ tem fugiendo .sitio euasit in die sancti iacobi apos¬ toli mense iulii. Era m.*c.*lxx.*vii.* Item Sanctarena capta fuit per iam dictum regem al- fonsum. Era m.*c.*lxxx.v.* Uiixbona capta fuit a iam dicto rege alfonso portugalie et Sintria et almadana et palmela mense Octobris. Era M.*C.*LXXX.*V.* Obiit imperator yspanie mense septembris. Era m.*c.*lx.* (xxx.vi.) Alcazar capta fuit a iam dicto Rege Alfonso. Era M.*C.*LX.*(XXX)\'I.* Begia capta fuit a iam dicto Rege. Era m.*cc.* Natus est Rex Sancius. m.*c.*lxxxx.* Elbora, et maura, et Serpa capte sunt a Rege Alfon- so. Era m.*cc.*iiii.* Geraldus alcayde intrauit badalloucium vi. nonas maii. Era m.*cc.*vii.* Rex Alfonsus illustris filius Ordonii cepit Colimbriam , et portucalem , et ciuitatem Lamecensem , et viseum, et restaurauit bracaram etegitaniam, et regnauit annis xviu. CHRONICON LAURBANENSE. JL n altera pagina folii litteris omnino carentis , quod percelebri testamentorum co¬ dici (Livro aos Testamentos) monasterii Laurbanensis ( Lorvao ) praemittitur, duo reperiuntur monumenta sub initio saeculi XII ., ut videtur , diversis tamen litteris scripta. Horum unum primorum Benedictinorum illius monasterii abbatum ordi¬ nem ., et successionem continet: secundum vero quorumdam Portugaliae eventuum , ad Legionensium regum aetatem spectantium , chronicon , aut narrationem , memoriae prodit. In opere suo, cui Portugal Renascido nomen dedit , pag. 147 Fr. Emma- nuel a Rocha catalogum illum abbatum vulgavit; chronicon autem Riberius, et Bo- naventura in Dissertationibus , et Historia laudatis in prologo ad Chronicon Lame- cense , typis mandarunt. Hanc nostram editionem ex illis antiquis monumentis , mu¬ tato tamen pro uniuscuiusque pretio ordine , chronicon primum describentes , deprom¬ ptam edimus. IVanemirus rex — Santius rex — Veremudus rex. Era dcccc.ihi.* obiit ordonius rex, et perhunclus est adefonsus in regno ipso die in sancto pentecosten. EraDcccc.vi.* prenditus est portugale ad uimarani petri. Era ncccc.xi.* uenit rex adefonsus inuama (sic), et in vi.° die uimara mortuus est. Era dcccc.xvi.* prendita est conimbria ad ermegildo comite. In era millesima c.*ii.* sic prendiuit rex domno frede- nando ciuitas conimbrie in die de sancto christoforo, in mense iulius. Era millesima c.*xl.*viii.* obiit rex adefonsus iii.° ka¬ lendas iulii. Hec nomina abbatum de monasterium laurbanorum. In primis Justus abba — Johannes abbas — Teodoricus abba — Dulcidius abba — Meslulius abba. Huius discipulus sanctissimi uiri Primus abba qui obiit ii.* idus agusti Era m.xx.iii.* Reniamin abba qui obiit vi.° idus agusti Era m.xxv.* Ranemirus abba — Arianus abba — Ordinatio eusebii abbatis xiui.° kalendarum aprilium Era m.c.liiii.* Eusebius abba qui obiit iii.° kalendarum marcii Era Mil¬ lesima c.l.vi.* Requiescat in pace amen. BREVE CHRONICON ALCOBACENSE. E, tx MSS ., quae in monasterio Alcobacensi quondam , nunc vero in Publica Oli- siponensi Bibliotheca custodiuntur , codex ille numero 183 signatus membranaceum est volumen ea magnitudine , quam in 4.° vocant , litteris saeculi XIV. conscriptum, veteris Cistertiensis ritus divinorum officiorum breviarium continens; ad cuius finem., et eiusdem saeculi item litteris scriptum hoc , quod sequitur , chronicon inventum est. In lucem antehac , nec satis correctum, in sua Historia Chronologica e Critica de Digitized by v^ooQie CHRONICON ALCOBACENSE. 21 Alcoba^a, Provas e Addi^oes pag. 42 sub titulo: Chronicon Alcobacense I.: edi¬ dit Fr. Fortunatus a D. Bonaventura. In codice illo, monumentum hoc recentiori- bus litteris sequenti epigraphe superscriptum apparet: Breve Chronicon Rerum Lu¬ sitanarum. Ex hoc ipso autographo nostram hanc editionem proferimus. Aliud praeterea Chronicon , quod numero: Chronicon Alcobacense II. desi¬ gnavit , post hoc idem scriptor similiter edidit: cum vero hinc nullam rerum ante XIV. saeculum gestarum narrationem , praeter illam valde mendosom circa Al- phonsi Henrici ortum , haurire possimus; hoc monumentum , simul et Conimbricensis chronici secundam Partem ,, in suum differre tempus statuimus; cum , inter saeculo¬ rum XIV. et XV. monumenta inseri unumquodque eorum rerum postulet ordo. Monumento itaque , quod , illorum vice tempora expectantium sua , nunc edimus, suc¬ cedit Mc Reginae Beatricis (D. Brites) mortis narratio, in codice Alcobacensi num. 120 litteris XIV. saeculi scripta seorsum inventa , quam , quod nullum aliud anti¬ quum documentum huius eventus aetatem certe docens praeter illam appareat , in lucem merito edere optavimus. m.*c.*xlvh.* Natus est aldefonsus primus Rex Port. filius comitis enrici. cAxxAii.' habuit uitoriam famosam a rege esmare io campis durie. c.*lxxx.*v. cepit samlarenam et ulixbonam et tunc obiit Era M.*cc.*xx.*ni.* et sepelitur in Monasterio sancte cru¬ cis, ubi etiam sepulta est Regina mafalda uxor illius, fi¬ lia comitis manrique de lara et dominus de molina, qui fuit germanus comitis nuni qui liberauit generosos in bur¬ gis a pecta uel a subsidio. Era m.*c.*xc.’ii.* Natus est rex sancius bonus et in c.*xc.*vn.* cepit siluim 1 : iste etiam sepultus est in Mo¬ nasterio sancte crucis cum Regina dulcia de aragonia uxo¬ re sua. Era M.*cc.*xx.*ini. a natus est rex alfonsus filius regis sanchii et Regine dulcie in die sancti georgii et in anno sequenti natus est infans eisdem petrus qui cepit emeri¬ tam ciuitatem qui erat ex parte Regis legionensi. Iste al¬ fonsus habuit duos filios, scilicet, sanchium capelum qui primus regnauit: de hoc habes libro vi.° capitulo « gran¬ di non in merito de supplen. ne. pre. » duxit enim quan- dam uxorem de uiliori genere, scilicet, eiuiram lupi et quia negligens fuit, datus fuit ei coadiutor germanus suus, et tunc exiit a regno etiacet loleto : pater eius alfonsus 2 sepultus est alcobacie cum uxore sua domna urraca filia regis castelle domni alfonsi qui uicit famosum prelium quod dicitur de muradal: predictus rex port. cepit alca- car et alia castella sarracenis. Post mortem dicti regis alfonsi regnauit sanchius filius eius xximA annis et exiit a regno et iacet Toleto: obiit Era m.*cc.*lxxx.*v. Toleti.* Post sanchium regnauit alfonsus germanus eiusxxx.*n. annis et duxit in uxorem beatricem filia regis castelle qua habuit partem algarbii, ex qua habuit dyoni- sium et alfonsum qui iacet vlixbone in Monasterio predi- catorum; in cuius tempore positum fuit ecclesie intrediclum in toto regno port. per dominum martinum archiepisco- pum bracharen. prima die Marcii Era m.ccciiii. Iste Rex alfonsus iacet alcobacie cum uxore sua. obiit Era m.*ccc.*xvii. Iste etiam fuit comes bolonie. EraM.*cc.*XL.*fx.* vh.° idus octobris natus est rexdio- nisius filius predictis regis alfonsi et regine beatricis; et in era lii. natus fuit infans alfonsus qui iacet utlixbone in Monasterio predicatorum qui postea dixit quod deberet regnare eo quod adhuc uiueret comitissa bononie cum dyonisius natus fuisset, et quando ipse alfonsus natus ex- tilit iam comitissa obierat, et sic dicebat quod dyonisius erat illegitimus et ipse legitimus. Sed dyonisius calide con¬ 1 In margine, alia manu: et mortuus est Era h.ii.°xux annos. M.H. Tom. II. suluit ey ut interficeret Uxorem asserendo quod comupe- tabat cum ; et hoc fecit dyonisius ut ipse infans non habe¬ ret auxilium a castella quare ipsa, scilicet, domna uiolan- te fuit filia regis alfonsi et soror regis sancii de castella et habebat duas filias, scilicet, helisabeth quam duxit Johan- nes tortus, et beatricem quam duxit domnus petrus de guerra. Rex ergo dyonisius duxit in uxorem helisabeth filia petri regis aragonie, et Regine domne conslancie: hec fuit filia maefredi, qui maefredus fuit filius frederici impe¬ ratoris, ex qua Regina helisabet. Rex dyonisius genuit re¬ gem alfonsum qui natus fuit Era M.*Cc.*xxtx. vi. idus fe¬ bruarii, ex qua regina etiam dictus rex dionisius habuit Reginam constanciam quan duxit fernandus Rex castelle, ille qui obiit in alcoudete pater regis qui cepit algeziram, scilicet, alfonsi. EraM.*ccc.*xn.* v.°idus agusti Ingressus fuit Rex dio¬ nisius et helisabet uxor sua regnum aragonie, scilicet, ciuitatem tarroconam ad reformandam pacem inter regem Jacobum iames ara. frater dicte regine et re. fernandum castelle. Era M.*ccc.*xxx.*ini or Intrauit rex dyonisius per cas¬ tellani usque ad uallem olleti et guerram, et tunc cepit castellum Rodericum, et sabugalem, et castellum bonum, et almcydam , et uilarem mayorem , et alfayates, et alia multa. Era m.*ccc.*i..*ix * in die sancti siluestri cepit infans al¬ fonsus filius regis dyonisii colimbriam, et sequenti die kalendas, scilicet, ianuarii Era lx. cepit montem maio¬ rem ueterem. ad peticionem istius regis dionisii factus fuit ordo mi- litie iesu chrisli in Regno Port. per papa Johanem Era m.*ccc.*l.*viii.* quia eo tempore destructus fuit ordo tem¬ pli. Iste rex dyonisius obiit sanctarene tercia decima die Januarii Era M.*ccc.*LX.*ni.* et sepultus est in Monasterio quod ipse fecit quod dicitur odiuelas. Elisabelh uxor sua Regina sancta ut dicitur Postea sc- pulla est colimbrie in Monasterio sancte clare quod ipsa construxit. Era m.*ccc.*xx.‘ix.‘ vi.° idus februarii ultima die februa¬ rii natus fuit Rex alfonsus filius Regis dionisii et regine helisabeth. Era m.*ccc.*lx.*iii.* v. die octobris destruxit quodesei- ram iste rex alfonsus. Era m.*ccc.*lx.*iih.* occidit Johannem alfonsi fratrem suum ulixbone in mare in qua ruit sepultura. Era m.*ccc.*lxx.*i.* fuit annus malus ita quod alquer tritici constitit colimbrie xx soldos, et de milio tercedim 2 In margine, alia manu: Mortuas est Era m.*h. c jlxxi. et 6 Digitized by v^ooQie 11 CHRONICON ALCOBACENSE. soldos, et de centeno xvi, et mulli mortui sunt pre ma¬ gnitudine famis, et tunc seperunt idere sarraceni gibaltar. Era m.*ccc.*lxxx.*vi.* fuit generalis pestilencia per toto mundo in qua mortui sunt due partes hominum. Era m.*ccc.*lxxxx.*ih.* vn. dies Januarii occidit rex alfonsus domnam agnetem colimbrie. Sub Era m.*ccc.*xxx.*viii.* In Mense Agusti In festo' sancti donati episcopi et martiris Domna Beatrix Regina portugalie et algarbii fuit defuncta, cuius Anima requies¬ cat in pace amen. CHRONICA BREVE DO ARCHIVO NACIONAL. o IV. Livro das InquirigSes de Affonso III., guardado no Archivo da Torre do Tomho, oufoi compilado dos rolos parciaes em que esses inqueritos eram suc- cessivamente langados, oufoi transcripto do registo primitivo que nao chegou at e n6s. O que e certo e que o codice em que se contcm aquella parte das inquirig&es geraes pertence evidentemente ao seculo XIV., e talvez aos Jins delle. Ahi, a f. 6 v., se langou a breve chronica ou memoria que se segue, e que chega apenas ao reinado de D. Diniz, com osJins indicados no proemio da memoria, Jins que, alias, ella esta longe de preencher. Parece-nos ser a Chronica vulgar mais antiga que nos resta, e por isso a collocamos antes das de S. Cruz de Coimbra. ta he a rrenenbranca dos Reys que fforom destes Re- gnos de portugall e do alguarue des o comcco do Conde Dom anrriqui ataa presente Era que ora corre do naci- mento de nosso sennor Jeshu christo de mil e quatrocen- tos e uynle e noue annos. A qual rrenenbranca serue a proli por .que muytas uezes moslram perante EIRey nos¬ so sennor e perante os seus iuizes algumas doacooes e ou- tras cscripturas, que fazem em periuizo dos direitos e cous- sas da coroa dos Regnos, fazendo laaes cartas de doacooes e escripturas mencom que forom oulorgadas per huum Rey o quali segundo a dada dessa escriptura ja era fina- do; E pera tirar estas duuidas aproueitam muyto estas eras. Porque em ellas faz mencom quando cada huum Rey co- mecou derregnar, e quando sse finou, eonde jaz sepulla- do. E estas eras forom escriptas certamente sabendose primeiro a uerdade do que em ellas he contheudo. As quaees aqui som escriptas na mancira que sse segue. E per ellas logo se pode ssaber a escriptura que nom for uerdadeira. O conde dom Anrriqui que foy cassado confa Raynha dona Tareija afomso filha dEIRey dom affomso de castel¬ la. Este conde dom anrrigui se finou em estorga do Re¬ gno de liom, E jaz sepultado nasee da igreia de bragaa. E finou-se no dicto logar destorga na Era de mil e cento e cinquoenta annos. EIRey dom afonso anrriquiz foy filho do sobredito Con¬ de dom anrriqui e da Raynha dona Tareija. Este Rey foy cassado com a Raynha dona mafalda filha do Conde 1 dom afomso de moliana filho dEIRey dom afomso de castella. 1 Eouue della estes filhos: Oifante dom sancho, E aifante dona Orraca que foy casada com EIRey dom fernando de castella, E a ifante dona Tareija que foy casada com o conde de frandes. Este Rey naceo na Era de mil e cento e trynta e dous annos. E finouse em a Cidade de Coin- bra scis dias de dezenbro Era de mil e dozentos e vynle e dous annos. E asy foy sua vida noueenta e huum an¬ nos. E jaz sepultado no seu moesteiro de sancta cruz da dicta Cidade de coinbra que elle fundou e acabou aa sua custa. EIRey dom sancho filho do sobredicto Rey dom afonso an¬ rriquiz. Este foy casado com a Raynha dona doce filha dEl- 1 Estas palavras estao riscadas c substituidas k margem em le- tra moderna petas seguintes = Amadeu ou Amedeu de moriena. Rey daragom. E ouue della o infante dom Sancho, e o ifante dom pedro, e o ifante dom fernando que foy conde de fran¬ des, e o ifante dom Anrriqui,, e a ifante dona mafalda que foy casada com EIRey dom anrriqui de castella, e a ifante dona sancha que foy gouernador do moesteiro de loruaao, e a ifante dona branca que morreo na auga dalfajar e jaz so- terrada no dicto moesteiro de sancta cruz de Coinbra, e a ifante dona Tareija que foy casada com EIRey dom afom¬ so de liom, que era sobrinho desse Rey dom sancho filho de sua irmaa, e finouse esta Raynha dona doce. E entom filhou EIRey huma dona de que se nom pode saber o no¬ me, e ouue della dom Martim sanchez, e dona Orraca san- chez, e finouse esta dona E filhou dona Maria paaez rribei- ra a que-elle deu Villa de Conde e ouue della dona Ta¬ reija sanchez, c dom gil sanchez, e dona Costanca sanchez, e dom Ruy sanchez. Este Rey nacco onze dias de nouen- bro da Era de mil e cento e nouenta e dous anos. E ui- ueo Cinquoenta e oito annos, E finouse na era de mil e dozentos e quareenta e noue annos. E jaz soterrado no moesteiro de sancta cruz de Coinbra junto com seu padre EIRey dom afonso. EIRey dom afonso filho do dicto Rey dom sancho foy casado com a Raynha dona Orraca, filha delRey dom a- fonso de castella, e ouue dela o ifante dom Sancho, e o ifan¬ te dom afomso que foy Conde de bellonha, e o ifante dom fernando, e a ifante donalianor. Este Rey naceo oito dias dabril da era de mil e dozentos e vynle e quatro annos. E finouse na era de mil e dozentos e saseenta e huum an¬ nos. E asy uiue trinta e sete annos, e jaz soterrado em o seu moesteiro dalcobaca. EIRey dom sancho, que foy chamado capello, filho do sobredicto. Este se cassou com huma dona a que chama- uao micia lopez per seu conselho. Este rrey por algumas cousas que fez em periuizo dos direitos do Regno e da jus- tica os prellados sopricarom ao papa e os fidalgos e con- celhos. E por ello hordenou o papa Arrequerimento dos sobredictos que uiesse o conde dom afonso de bellonha seu irmaao gouernar estes Regnos de portugal e do algar- ue. E este rrey dom sancho Regnou em portugal vynte e quatro annos. E foisse para castella e alio andou dous annos. E finouse em toledo na Era de mil e dozentos e oiteenla e cinquo annos. E jaz soterrado na see de Tolle- do, que elle fez acabar aa sua custa. EIRei dom affonso, que foi Conde de bellonha, irmaao que foy do sobredicto. Este foy cassado com a Raynha Digitized by ^ooQie CHRONICA BREVE DO ARCHIVO NACIONAL. dona beatriz filha dEIRei dom afonso de castella. E ouue ciella a ifante dona branca, que foi senhora das Olguas de burgos, e o ifante dom denis, e o ifante dom afonso, e a ifante dona sancha, que morreo em Seuilha e jaz em al- cobaca, e oulros dous filhos que morrerom pequenos. E huum jaz en alcobaca e outro em o moesteiro de sam vi- cente de fora. E este rrey Regnou alaa dezesete dias de feuereiro da Era de mil e trezentos e dezesete annos. E assy regnou trynta e dous annos. E jaz em o seu moes¬ teiro dalcobaca. EIRey dom denis filho do sobredicto foy cassado com a rraynba dona Isabel filha delRey dom Pedro daragom, e ouue della a ifante dona Costanga, que foy casada com *3 EIRey dom fernando de castella, e o ifante dom afonso, que foy cassado com a ifante dona beatriz irmaa do dicto Rey dom fernando de castela. Este rrey comecou de Re- gnar na sobredicta Era de trezentos e dezesete annos. E flnouse sete dias de janeiro da Era de mil e trezentos e seseenta e tres annos. E asy rregnou quarenta e seis an¬ nos. E jaz sepultado em oseu moesteiro de sam denis do- diuellas dapres da Cidade de lixboa, que ell fez de todo aa sua custa. Erreteue pera sy e pera todos seus sobces- sores o conscnlimenlo da inlicom que fezesera das abade- sas quando alguma ouucsem denleger em abadesa desse moesteiro; E asy he contheudo em seu testamento e hor- denagom do dicto moesteiro. CHRONICAS BREVES E MEMORIAS AVULSAS DE S. CRUZ DE COIMBRA. I/ codice 79 da Bibliotheca Publica do Porto, que pertenceu ao mosteiro de S. Cruz de Coimbra, contem quasi na sua integra pequenas composigoes historicas, que evidentemente sdo anteriores ao seculo XVI., tanto pela materia, como pelos caracteres paleographicos do codice. Este, cujo formato e o de folio pequeno, compde-se de varios quadernos alii reunidos, parte em pergaminho , parte em papel, e escriptos por diversas maos. Alem dos Monumentos que publicatnos neste logar encerra aquelle codice memo¬ rias e apontamentos historicos especialmente relativos aos seculos XIV., e XV., que dcvem ser publicados entre os dessa epocha. Encontra-se, alem disso, aki urna ver- sdo da viaa de D. Tello e da historia antiga da fundando de S. Cruz, ver sdo fci¬ ta no meiado do seculo XV. Principia o codice por urna compilando de memorias avulsas colligidas sem ordem chronologica de diversas fontes, e interrompidas urna vez ou outra por ma¬ terias nao historicas. Conhece-se que a compilagao foifeita na ultima metade do seculo XV. ndo s6 pelo caracter da letra, mas tambem por abranger factos re¬ lativos ao reinado de D. Duarte. Extrahimos dessa coUecgao os artigos que di- ziam respeiio as epochas anteriores ao reinado de D. Diniz, reservando para depois os que pertencem a tempos posteriores, e conservando nos aqui impressos a ordem em que foram colligidos. Segue-se urna rapida historia dos reinados de Afonso Henriques e de San- cho I. com o titulo: Esta he a arenga que fezerom em lixbo quando fezerom as festas aa emperatriz filha delrey dom eduarte. Apesar de aesignada como um discurso oratorio, esta composigdo e rigorosamente urna especie de chronica dos nossos dous primeiros reis. O titulo, por em, mostra a epocha em que foi escripta. Termina o codice por duas chronicas tambem dos fins do seculo XV., a pri- meira das quaes, escripta com certa extensao e dividida em capitulos, s6 contem urna rapida noticia do conde Henrique, e a historia do reinado de Affonso Hen- riques. Parece ter servido de fundamento d de Duarte Galvdo, e talvez seja ape- nas a primeira tentativa daquelle escriptor, cujas estreitas relagoes com o mostei¬ ro de S. Cruz sdo conhecidas. A outra chronica, mais resumida, e escripta por diversa letra, abrange todavia um periodo maior desde o comego da monarchia ate o reinado de D. Diniz, mas, como a precedente, e dedicada particularmente aos successos de Affonso I. Estes quatro Monumentos, que publicamos debaixo do titulo geral de Chroni¬ cas Breves e Memorias Avulsas de S. Cruz, vao impressos na ordem em que se acham no codice original, distinguindo-se entre si pelos numeros I, II, III, IV. Digitized by v^ooQie CHRONICAS BREVES 24 I. lies o comeco que Deus criou o mundo ataa a encarna- cao do filho de Deus foram ciuquo mil e cento e noueen- ia e oyto annos. E depois que foy o diluuio de noe ataa a encarnacom Toram tres mil e cento e quatro annos v meses e seis dias. Entrou noe na arca com as cousas que Ihe deus man¬ dou xvii dias dabril, e foy em sesta feira, e sayo dela xxvii dias de Junho. E des o lempo que nacco o gram Rcy alexandre de macedonia ataa que naceo Jeshu christo ouue ii.'xxi an¬ nos e tres meses e dous dias. Este Rey naceo em quarta feira. E quando andaua a era de cesar em xxxvm. 0 annos naceo nosso Senhor jeshu christo, e andados seis meses e seis dias da era de seteenta annos padeceo morte nosso Se¬ nhor jeshu christo pollos peccadores saluar. Em a era de iiiAxxvii annos no tempo de sam silves¬ tre papa foy baptisado o Imperador Constantino. E fez a sancta igreia Senhora do imperio na era de vi. c annos. Em a era de vi. c annos se comecou a seyla dos mou- ros de mafamcde em arabia. E quando andaua a era em vn. e e l. annos regno El- Rey Rodrigo em spanha, e durou em seu regno sete an¬ nos. E no seu tempo se perdeo a terra ataa as sturas e cobraramna os mouros. Na era de vii. c lix. veo camos filho delRey defranca a toledo a ajudar Rey galfore quando leuou galiana filha do dicto Rey mouro a paris e fczea chrislaa e casou com el- la. Era de vmAx se comecou a ordem da caualaria de samtiago em tempo delrey ramiro. Em anno da era de noueccnlos annos no mes de Junho foram mortos os doze pares. Em a era de mil e cento e doze annos em dia de san¬ cto urbano filhado tolledo aos mouros. Em a era de mil e cento e vyntc e sete annos filhou eide Ruy dias aos mouros Vallcnca. Em oanno de mil u. c eLXxim. 0 annos na festa de sam pedro e sam paulo filhou EIRcy dom fernando cordoua aos mouros. Em o anno da era de mil c dozentos e oyleenla e sete annos em dia de sam demente foy tilhada seuilha aos mou¬ ros. Em o anno de mil e ii. c xii. annos foy a grande lidc campal a que chamarom a de lharcos, a qual lide vcuce- rom os mouros. Em a era de mil ii. c l. annos foy a grande lide campal a que chamaram a do miadal, a qual lide vencerom os christaaos, e assy se vingou a dc lharcos. Em o anno dc mil e cento e sesscenta e cinquo annos tres dias de dezembro em dia de sam sadorninho filhou elrey dom Fernando lamcgo aos mouros. Em o anno de mil e cento e sessenla e oyto annos vm.° dias dagoslo em dia de sancliago filhou elrey dom Fer¬ nando a cidade de viseu aos mouros. Em oanno de mil e cento e lxxv. nomes de mayo em dia de sam miguel filhou Elrey dom affomso anriquez san- clarem aos mouros, e auia enlam nome cabilicrasto. Em o anno de mil e cento e seteenta e sete annos fi¬ lhou o dicto rey leirea aos mouros. Em o anno dc mil cento c nouenta e cinquo filhou o dicto dom afomso lixboa aos mouros. Em o anno dc mil c.xc.vii. filhou o dicto rey sintra aos mouros. Em oanno de mil c.xc.vm. 0 aalem de crasto vqrde no campo dourique lidou o dicto Rey dom affomso anriquez com -cinquo Rex mouros, e o de mayor poder auia nome Ismar, e prouue a deus que os venceo. Este Rey fez sancta cruz de coimbra e em ella jaz. Dom afomso o primeiro rey de portugal como lomou leirea aos mouros logo dotou aa uera cruz leirea com Io¬ da a jurdicom real e com todo o eclesiastico. E o prior dom Joham pos homens pera a defensarem, e vieram os sarraziis e tomarom leirea per forca. E dom Joham prior de sancta cruz com muyto grande despecto buscou gente darmas e foisse a arronches, que era dos sarraziis, e per forca darmas atomou. E per aquy fez emmenda da pou- ca diligencia e pequeno cuidado que teue pera defensar o castello de leyrea. O castello de leyrea era dos sarraziis, e corriam a ter¬ ra ataa coimbra. E faziara muyto mal aos christaaos em soyre e em pombal. E o arcediago dom fello temendo se que assy o podiam fazer aos coonigos religiosos mandou fazer huum muro em caramanchoes a redor da igreja e claustra. EIRey dom afomso anriquez venceo em campo cinquo Rex mouros em campo dourique, e foi alleuantado por Rey. EIRey dom affonso anriquez per duas vezes tomou ley¬ rea aos sarraziis. EIRey dom afomso anriquez tomou lixboa aos sarra¬ ziis. EIRey dom affomso anriquez pos o primeiro bispo em lixboa e auya nome gilberto. EIRey dom affonso anriquez pos o primeiro prior em ho moesteiro de sam vicente de lixboa, e mandou por elle ao moesteiro do banho. E elle auia nome dom meendo, e foi ellecto por bispo de lamego. EIRey mandou por outro co- nigo ao banho e deulhe o moesteiro, e auia nome godi- nho. EIRey dom afomso anriquez fez o moesteiro de sam vicente e ornou com muilos beens. EIRey dom affonso anriquez fez o moesteiro de sam christouam que he em terra dalafOoes. O qual moesteiro primeiro foy huum oratorio de clerigos de boa uida. E elle o ornou com herdamentos. EIRey dom afomso anriquez fez o moesteyro de ceyea e nom o acabou. E leyxou o cargo a seu filho dom sancho que o acabasse. EIRey dom afonso anriquez tomou euora aos sarraziis e fez asee desse logo. E fez hy huum spirital que secha- ma de Jherusalem. E deu pera comprarem em beens de raiz oyteenta mil dinheiros douro. E os pobres de christo fossem hy reccbudos com caridade, aos quaes dessem a ca- da huum senhos paaes de trigo e senhos vasos de vinho, e que o metam em sua oracom. EIRey dom affonso anriquez deu pera feitio da claus¬ tra da see dc coimbra xxn mil dinheiros de ouro. Este Rcy dom affonso anriquez foy o primeiro que or- denou a ordem de sancliago em portugal. EIRey dom affomso anriquez gaanhou aos sarraziis al- madaa, e moura, e eluas, e serpa, e sintra, e beja, e al- cacer e cczimbra. O muy nobre Rcy dom sancho, que jaz em o moestei¬ ro da virtuosa cruz, pos aquy huma cruz douro com al- gumas pedras de virtude e em o meo da cruz do Icnho em que se ue christo nosso redemptor. E deste lenho fur- tarom muito. Este mui nobre Rey dom sancho pos em o altar moor huma cruz de prata muito grande com quatro euangelis¬ tas em as portas. Em huum liuro de sam pedro da almidina diz que na era de mil e dous annos EIRey de castella dom fernando o mayor tomou coimbra aos sarraziis. Este Rey logo fez principe e duque dom Fernando da dicta cidade. Este Rey dom Fernando de castella o mayor jouue so- bre coimbra sete annos. E sanctiago apostolo lhe abrio e desfechou as portas. EIRey dom Fernando fez caualeyro Rodrigo de umar e cingio lhe aspada e deu lhe paz em a boca. E elRey dom Fernando em a mizquita mayor fez nouecentos caualeyros todos nouees. O primeiro conde que ouue em portugal auia nome dom anrique, e foy filho delrey de ungria filho segundo. Es¬ te conde dom anrique foy padre de Dom affonso o primei- Digitized by v^-ooQie E MEMORIAS AVULSAS DE S. CRUZ DE COIMBRA. iii ro rey que ouue em portugal, oqual jaz em o moesteyro de sancta cruz de cooimbra. E este conde dom anrique fez asee de coimbra. E oprimeiro bispo que ouue em coim- bra auia nome dom bordim ca assi o diz a cronica. Este conde dom anrique fez as sees cathedraaes de uiseU e de lamego e do porto, e pos em estas sees bispos per lecenca e actoridade do sancto padre. Este conde dom anrique deu aos bispos as rendas das ditas sees em dote pera sempre. Estas sees consagrou dom bernardo arcebispo de tolle- do. A este tempo bragaa era destruida dos immigos: este conde dom anrique a poborou e refez. E elle morreo em storga e mandou se enterrar em bragaa, e hy jaz honra- damenle. E quanto he ao spiritual o arcebispo dom bernardo ar¬ cebispo de toledo refez a see de bragaa e a tornou aa di- gnidade primeira. E dom bernardo pos por arcediago de bragaa dom giraldo que a este tempo era seu chantre em tolledo. Em huum liuro da sameristia diz os primeiros irmaaos religiosos que comecarom e edificarom ho moesteiro de sancta vera cruz e em ella guardaram a regra e ordem dos apostollos; foy so aera de mil e cento eseteenta an- nos xxiiii dias de feuereyro. Em aera de mil ii. c lxx annos em huma sesta feira aos xxx dias de mayo aahora da sexta scurecco osol, e a lua e muitas strellas aparecerom no ceo, Ca assy aprouue a nosso Senhor Deus. Em a era de mil e cento e seleenta e quatro a xi dias de dezembro EIRey dom affomso filho do conde dom an¬ rique comecou de edificar o castello de leyrea em terra deserta. Em aera de mil e cento eseteenta e huum annos xxiiii dias do mes de setembro huum Rey mouro, que se cha- maua Ismar abuzicre, destroyo o castello de leyrea. E foy preso payo goterrez coonego do moesteiro de sancta cruz. Em a era de mil e cento e lxxiii annos xxn dias do mes de feuereyro este meesmo dom afonso comecou outra uez edificar o castello de leyrea. O primeiro prior deste mosteiro auya nome dom to- dora : elle deu ao bispo de coimbra o couto de lauaaos com a igreia do dicto logo. A cronica de spanha conta que elrey dom affonso de castella ouue seis molhcres de bencom c huma barragaa. E huma destas molheres ouue nome dona costanca de que ouue huma filha que auia nome dona orraca, que foy casa- da com o conde reymon, e ouueram urna filha per nome dona sancha, a qual amando a virgindade nunca quis ca- sar. E foyse a Iherusalem em romaria. Eslando ella em o hospilal do templo seruindo a deus, albergando os po- bres e seruindo os com caridade, o Senhor lhe quiz fazer tam alta mercee que lhe deu fogo nouo em a sua lampa¬ da em dia do spiritu sancio alumiada pellas maaos dos an- gos. Esto nom he apocrifo mas cousa muy verdadeyra. II. Este he o mui alto e muilo excelente Rey dom affom- so anriquiz o primeiro Rey de portugal filho de dom an- rrique que foy conde de portugal e da ifanta dona tareyja. Da parte de seu padre descendeo per linhagem dereita dos reys daragam, e da parte de sua madre dos Rex de cas¬ tella. E este muito excelente Rey foy o primeiro que acre- centou em a espana a mui alta dinidade da coroa dos Rex de portugal. E elle venceeo era a batalha o conde de tras- tamara que era casado com sua madre porque lhe occu- paua o senhorio, e per menagem o fez hir morar fora da espanha. E uenceeo o emperador seu primo com todo o poder de castella e de leom e do reino daragom omde se cha- mam os arcos de val de uez, por que lhe queria tomar sua terra. E assy pellegou e uenceeo cinquo rex mouros no cam¬ po douryque omde lhe apareceeo noso Senhor ihesu chris- M.U. Tom. I. to posto em a cruz. Por cuiya e semelhanca do diuinal misteryo pos em seu escudo as armas que ora trazem os Reys de portugal. Este muito nobre Rey foy o que primeiramente tomoii a mui leal cidade de lixboa aos mouros, e sanlarem, lei- rea, alemquer, obidoS, e torres uedras com todos outros lugares da estremadura, E trouxe o corpo de sam uicente do reyno do algarue, que emtom era de mouros, a cidade de lixboa. E fez hi huum mosteiro a onrra de Sam vicente marter. E este muito nobre Rey fez as maiores casas dooracom que ha em estes Reinos de religiosos, comuem a saber, o moesteiro da uirtuosa cruz que he em coinbra, e o moes- leiro dalcobaga, e o moesteiro de sam Vicem te de fora. E foy casado com dona mafalda, que era filha do con¬ de dom anrique de lara, que era a mayor e mais alta li¬ nhagem despanha. Filhou a vila de beia, e alcacer, e ci- zimbra aos mouros. E uenceeo elRey de badalhouce em campo, e com el¬ le seteenta e quatro mil mouros. E este muito honrado Rey foy perSoaimente no grande desbarato que se fez a par de santarem quando foy mor- to o gram miramollim de marrocos, e desbaratados e mor- tos com elle treze Reys mouros com muita mullidOoe de mouros daalem e daaquem mar. Ante de sua morte tres filhas qUe tinha, comuem a sa¬ ber, dona mafalda casou com ho comde Reymon de barcel- lona de que descemde toodaa linagem real da casa dara¬ gom, E dona orraqua com elRey dom fernando daragom e de liom de que descemdem todollos Reys e principes de castela e de leom, e dona tareija com dom fillipe comde de frandes de que descendem os Reys de ingraterra e do ducado de brogonha e de frandes, E forom os anos deste muito virtuoso Rey novecnla e hum, dos quaaes os seteenta e tres posoyo emteyramente o senhoryo do Reyno. E pero tamto tempo senhorezase e regese, tamto foy o seu cuidado de acrecentar em a onrra do reyno que am- te de sua morte eracomendou a seu filho que fezese as lex e foros que uisse que compriam pera boo regimento do reino, mostrando que era toda Sua vida riunqua teucra tempo ocioso em que as podese fazer. Este bem auenturado Rey tomou o castello de leyrea a muros, e despoys elRey Ismar abuzy tomou o dicto cas¬ tello de leyrea, e foy prezo paaio goterrez conigo de santa Cruz. E despois tomou o dicto castello elRey dom affonso, e jaz este bem auenturado Rey em o mosteiro de sancta cruz de coinbra, o qual moesteiro elle mandou fazer. EIRey dom sancho foy muilo virtuoso Rey, primeiro no nome, e segundo na dinidade. O qual seemdo principe e uiuendo ainda seu padre leuou sua hoste per scu manda- do ataa cidade de seuilha auendo muitas escaramucas com os mouros com os quaaes ouue huma batalha mtli grande no emxarafe, a qual venceeo. Eseguioos emcalcos ataa os arraualdes de teriana, e em a qual emtrada foy tam gran¬ de pelleya que foy achado em huma cronica que fez ca- come capellam dos mouros de seuilha, que tamanho e tam grande foy a mortimdade dos mouros que toda a agoua do rio dalquiuir foy linia de samgue. Edesta vez correo andaluzia a mayor parte deila e do reyno do algarue dom- de trouxe muitas riquezas com muito grande onrra. Outro sy uenceeo huma muito grande batalha qUe ou¬ ue com os mouros acerqua de beja teedoa os mouros cer- quada omde morreram muitos milhares delles. Seu padre bem auenturado Rey dom affomso mandou este grande principe seu filho com muito grande esforco aa uilla de santarem quando 0 cerquou miraamollim. E foy hy morto e desbaratados e mortos com elle treze Reys com infiinda moltidom de mouros daaquem e daalem mar estamdo per muitos dias este nobre principe no arrabalde de fora dos muros em huum soo palanque omde se feze- rom muito gramdes pelleyas nom sem grande mortiindade de muitos mouros, e aaffim esteue com o dicto seu padre na destroy^om e morte de miraamolym e dos outros que erom com elle. Foy ainda chamado laurador porque fa- zia laurar todas suas terras com gram diligencia. 7 Digitized by ^ooQie CHRONICAS BREVES 2I> E elle pouorou couilhaa e o castello da coua que ora chanio da coua uelho, e a pouoa de dom Joharn, e a ci- dade da guarda, e braganea, e a ponte dc uiuas, e pal- mella, e monte moor, eoutros muitos lugares. E foy cas- sado este muilo grande principe com a raynha dona do¬ ce filha delrey daragom e da raynha dona orraqua da qual ouue xv filhos e filhas, os quaes casou com Reys e raynhas e grandes principes em tamto que quaasy que to- da alynhagem real da chrisliidade foy tinia da sua geera- ^om. E elle tomou a cidade de sylues aos mouros, e re- nouou o castello de palmclla, e fcz de nouo o castello de sczymbra, e tomou sam paao do Iodo, e ponte uedra que he em galyza, e fez o castello de monte moor o uelho, e gaanhou o castello deluas. Em ho dia da asumcom de santa maria foy armado o bem auenturado Rey caualleyro perseu padre elRey dom afomso em coinbra. Forom os anos de sua uida cinquo- emta dos quaaes rcinou vinle vi. Jaz em o moesteiro da uirtuosa cruz de coinbra a par de seu padre muilo onrramcnte. III. Como e donde destenderom os reis de portugal. Conta a estoria em este lugar que a linhagem dos Reys dc portugal veem per esla guisa. ElRey dom affomso to¬ mou tolledo aos mouros e casou huma sua filha, que avia nome dona tareija, com huum conde que auia nome dom anrrique. Este cassamento fez elRey por duas cousas, a primeira porque este conde era muy fidalgo e de grande sangue e era primo con irmaao do conde dom Regmom de tollosa, E ueerom com elle de sua terra pello homrar em seu casamento por fazer romaria a sanliago; e a ou- Ira porque era o milhor homem darmas per seu corpo que se podia saber. A este conde deu elRey com sua fi¬ lha parte dc galiza com o que era gaanhado dc purtugal, e deulhe certa terra por sua conquisla com certas condi- c5es segundo nollo ja a estoria ha ja deuisado. E este con¬ de ouue muitas batalhas com os mouros e com os leone- ses e senpre os venceo e tomoulhes muita terra. E ouue huum filho de dona tareija que ouue nome dom affomso anrriquez, e huma filha que ouue nome tareija anrriquez: estando elle em estorga, que era sua, enffermou de door de que morreo. E a este tempo tynha elle aprezada a cida¬ de de Leom que se a qualro mezes Ihe nom acorresse o enperador que fosse. E ante que morresse chamou ante sy aquclle seu filho affomso anrriquez e disselhe: filho toma esfforco no meu coracom, toda terra que eu leixo que he destorga ataa Leom e alaa coinbra nom percas del- la nenhuma cousa, ca eu a tomey com muito trabalho : filho toma esfforco no meu coracom e sey semelhauel a mim e sey companheiro aos fidalgos e dalhes todos seus dereitos aos concelhos, fazelhe honrra e faze de guisa que todos aiam direito assy os grandes como os pcquenos, E por rogo nem por cobyca nom leixes de fazer justica. E porem meu filho senpre em teu coracom ama justica, ca o dia que a leixares de fazer huum palmo logo o outro dia ella se affastara de ty huma braca, e porem meu fi¬ lho ama a justica e aueras a beencam de deus e a gra^a e a benquerenca das gentes, e nom conssentas aos teus homeens seer soberuosos e atreuudos em mal fazer nem fa$a forca a nenhuum ca perderas teu boo preco se taaes cousas nom castigares. E manda logo chamar os destor¬ ga e fazerte ey que te facam menagem, e logo que eu morrer vay comigo fora da uilla. e logo te torna e nom ha perderas ca daqui pederas conquistar todo o ali, e man- dame soterrar em bragaa que eu poborey. E despois que ouue castigado o filho destas cousas e outras muitas, que aquy nom dizemos, morreo. E logo que foy morto guisou o filho como o fossem soterrar a bragaa. E des que todo foy guisado perguntou dom affomso anrriquez aos seus se hiria ao enterramento de seu padre ou nom, c elles lhe disserom que fosse com seu padre ca toda a terra nom auia que temer. E em quanto alio foy perdeo toda a terra de leom que o conde tynha por sua, mais nom lhe poderora tomar galliza. E despois que lhe esto fezerom mandou desalfiar o enperador. E entom se foy elle pera purtugal ca sua madre casarasse com dom uermumy perez traua, mais despois Iha tomou o conde dom Fernando seu irmao c ca¬ sou com ella. E casou dom uermumym perez com huma sua filha e do conde dom anrrique que auia nome tareija anrriquez. E por este pecado foy despois feito huum mo¬ esteiro que chamam sobrado. O conde dom Fernando era aquella sazom o milhor homem despanha que Rey nom fosse, e por esta razom alcousse toda a terra a dom afom¬ so anrriquez com sua madre. E elle quando esto vio for- £ou dous castellos huum nenha, e outro castello da feira. Edanbos estes castellos fazia elle guerra mortal a seu pa- drasto enlanto que ouuerom a fazer treegoas que podes- sem fallar. E a esta sazom era ja dom affomso chamado ja principe. E quando fallarom disse o conde: principe nom andemos em esto e vaamos huum dia a batalha ca ou nos sairemos de purtugal, ou uos. E o principe res¬ pondeo : certo, conde, bem deuia deus de ueer tal cousa que me uos queredes deytar da terra de meu padre que elle ganhou aos mouros. E sua madre lhe disse: minha he a terra ca meu padre elRey dom affomso ma leixou. E o conde lhe disse: nom nos faz mester de pallauras ca ou leixaremos a terra a uosso filho se mais poder que nos, e hirnos-emos em galliza, ou de todo ficaremos em por- lugal. E logo aprezarom a batalha que fosse em guima- raes em logar que dizem sam redanhas. E quando foy o dia do prazo forom ajuntados em batalha. E quando ou¬ uerom dentrar em ella disse a Rainha: conde com uosco quero hir na az, e aueredes que fazer por meu amor. E foy fcita a batalha. E o principe foy arrancado do campo, e hindo fogindo a huma legoa de guimaraes encontrou cora dom egas muniz que vynha cm sua ajuda com elle. E quan¬ do o vio assy vyr disselhe: que he esto Senhor como vyn- des assy. E elle disselhe : venho muy maltreito ca mear- rancou do canpo meu padrasto e minha madre, que vy¬ nha com elle na az. E entom Ihe disse dom egas muniz: recolhede toda a gente que vem fugindo, e tornemos a ba¬ talha, e prendamos uosso padrasto e uossa madre. E en¬ tom tornarom a batalha, e venceromna, e prenderom o conde e sua madre, e o conde cuidou logo de seer mor¬ to e fezelhe preyto e menagem , que nunca entrasse em purtugal, e elle soltou o, e foy pera sua terra, e nunca mais entrou em purtugal. E o principe prendeo sua ma¬ dre e metea em ferros, e ella quando se vyo presa disse assy: meu filho dom affomso, prendesteme em ferros e exerdasteme da honrra que me meu padre leixou, equy- tasteme do meu marido, e eu rogo a deus que ainda uos seiades preso como eu soom, e porque metestes ferros em minhas pernas ferros quebrantem as uosas. E esto se con- prio despois segundo uos a estoria deuisara em seu logar. Mais ella mandousse desto querelar ao enperador seu so- brinho e mandou ho rogar que a tirasse de prisom e que ouuesse todo portugal. E os porlugueses tcuerom todos com o principe, e co¬ mo souberom que se o enperador guisaua por vyr em pur¬ tugal foronsse todos muy bem guisados a huum lugar que chamam uall de uez e atenderom hi. E o enperador uy- nha com muy grande poder daragam e de castella e de leom e de galliza, e quando chegou ally o principe pos lhe a batalha, e foy uencudo o enperador e fugio da ba¬ talha cm cima de huum cauallo branco com duas lan^a- das em a perna deestra. E o principe matoulhe muita gen¬ te e prendeolhe vii condes e muitos caualleiros, e despois que uenceo a batalha conquislou lodallas fortallezas de purtugal assy como se fossem de mouros e leuou comsi- go sua madre presa. E acabado pouco tenpo estando o enperador em tolledo docndosse do mal e desonrra que recebera do principe e teendo que toda a espanha lhe auia de conhecer senhorio, falou com todos seus ricos homeens em grande segredo como queria vyr sobre o principe. Ajuntou grandes conpanhas e fosse a galiza nom dando a entender o que queria fazer, e entrou em portugal asy de sospeita que cercou o principe em guimaraaes, c a uil¬ la nom estaua basticida como conpria em tal guisa que a poucos dias a tomara o enperador se hi esteuera. Mais Digitized by v^ooQie 27 £ MEMORIAS AVULSAS DE S. CRUZ DE COIMBRA. huum seu amo do principe, que auia nome egas moniz, quando o uio em tal perygoo ouue grande temor de seer ally preso, eandando oenperador huum dia em redor da uilla, calando o logar mais fraco por onde o podesse to- mar, dom egas muniz caualgou em cima do seu cauallo e sayo pella porta da uilla soo sem sabendo nenhuum o que elle queria fazer, e foisse pera o enperador, e elle quan¬ do o vyo viir foyo receber, e dom egas moniz beyjoulhe a mSao, e o enperador Ihe disse a que era viindo; e dom egas moniz, como era bem fallante e grande sabedor de guerra, disselhe que lhe queria fallar cousas de seu ser- uico. E despois que se aparlarom a fallar disselhe dom egas moniz: senhor a que ueestes aqui, e elle disse que por tomar seu sobrinho, porque lhe nom conhecia senho- rio; e entom dom egas moniz lhe disse: senhor, uos non fizestes cordura de viir aca ca se uos alguem disse que ligeiramente poderiades tomar esta uilla nom uos disse uer- dade, que certo seede que ella esta acallmada do que ha mester pera dez anos, e bem sabedes uos que iaz hi o principe vosso primo , que he muy boom fidalgo, com muitas conpanhas e muy bem guisadas pera guerra, pel¬ la qual razom nom poderedes fazer o que queredes, e em estando aquy, poderedes receber dampno dos mouros em vossa terra; e quanto por o feito da Raynha sua madre nom o deuedes de culpar ca elle fez o que deuia, ca el¬ la o quisera matar e enxardar da terra que seu padre gaa- nhou aos mouros, e que elRey dom atfomso vosso auoo e seu lhe leixou. Mais quanto he do que dizedes que he rezam de uos conhecer senhorio e hir a uossas cortes, e eu assy o tenho que bem mais uos o nom deuedes de culpar ca os seus mesteres forom tantos que nom pode all fazer. Mais se o uos quiserdes segurar e alcaruos daquy e hir- uos pera uossa terra, eu uos farey que huum dia, qual uos quiserdes, que uaa a uossas cortes onde uos diuisar- des, e desto uos farei menagem. Estas pallauras e outras muitas lhe disse dom egas moniz polio fazer alleuantar de sobre a uilla. E o enperador lhe disse: dom egas, que- ro creer uosso conselho com esta condicom, que uos me facades menagem que o facades hir a minhas cortes a tol¬ ledo, e que faca conhecimento quali deue. E entom egas moniz lhe fez menagem assy como lhe o enperador de- mandou , e elle segurou o principe e toda sua terra, e pormeteo que logo em oulro dia se partisse de sobre a uilla. E logo que ouuerom feito seu fallamento e firmado seu preito lornousse dom egas moniz pera a villa, e o en¬ perador pera suas tendas. E desto que elles assy fallarom non souberom parte se nom muy poucos. Como o enperador se leuantou de sobre guimaraaes. Em outro dia em grande manhSa leuantousse o enpera¬ dor com toda sua oste e foysse seu caminho. E andarom tanto que chegarom a castella. E quando o principe dom affomso anrriquez vio asy hir o enperador, e nom sabya a razom porque, foy muy marauilhado e perguntou a dom egas moniz se sabia que era aquillo. E elle lhe disse to¬ da a uerdade como passara. E quando o principe o ou- uio ouue a tam grande pesar que parecia que queria mor- rer: certo eu queria ora seer ante morto de maa morte. E dom egas moniz lhe disse: Senhor, nom uos queixe- des, qua eu penso que eu uos fiz muito seruico, qua uos nom auiades aqui senom mui pouco mantimento, e fale- cendo tomaromuos a uilla per forca e uos forades morto ou preso, e o senhorio de portugal dado a oulrem. Epo- rem Senhor nom uos deuedes de queixar qua tenho que uos liurey da morte e de seerdes deserdado: quanto he a menagem que eu fiz, Esto foy sem uosso mando nem doutro nenhuum, e assy sem uosso conselho nem doutro nenhuum o liurarei muy bem aprazendo a deus assy co¬ mo uos bem poderedes ueer, que ainda que uos a Hos qui- seredes hir nom uollo consentira eu, qua nom entendo hi a uossa prol. Como dom egas moniz foy aas cortes de toledo ao enpe¬ rador. Quandoo foy viindo o tempo do prazo em que o prin¬ cipe auia dir aas cortes de tolledo, segundo a menagem que dom egas moniz fezera, apreylousse de todo o que lhe era mester. Mais dom egas moniz nom Iho quiz consinlir em nenhuma guisa ante tomou seus filhos e sua molher com todas as cousas que lhe conpriam e foysse pera tol¬ ledo, echegou alio o dia que fora posto, e ante que che- gase ao paaco em que estaua o enperador, decerom das bestas e desuistironsse de todos os panos senom dos do li- nho, e descalcasse senom tam soomente a dona que leua- ua huum pellote muy ligeiro* E poserom senhos baracos nas gargantas, e assy entrarora per o paaco de galiena onde estaua oenperador com muitos e nobres fidalgos. E quando forom ante elle poseronse todos em giolhos. E en¬ tom disse dom egas moniz: senhor, estando uos em gui¬ maraaes sobre o principe dom affomso uosso primo uos fiz menagem como uos sabedes, e esto fiz eu porque o seu feito estaua aaquella sagom em grande perygoo, ca nom auia mantimento senom pera poucos dias em tal gui¬ sa que o poderades tomar muy ligeiramente. E eu por¬ que o criey de sua nacenca quando o uy em tal pressa tiue por bem de uiir a uos sem sabendo elle parte. E en¬ tom deUisou perante todos o feito como passara e disse: senhor, aquestas maos com que uos eu fiz a menagem ex- llas aqui, e a lingoa com que uollo disse outrossy. E mais tragouos aquesta minha molher c cstes meus filhos de Io¬ do podes tomar tali enraenda qual for uossa mercee. E quando o enperador esto vyo foy muy sanhudo e quise¬ ra o matar qua lhe disse que o enganara. Mais os nobres barooees que hi estauam diserom ao enperador que lhe nom fezesse nenhuum desaguisado, qua nom avya razom por que, qua ell fezera todo seu deuer como muy nobre e leal caualleiro que elle era, e que se elle fora enganado, que o nom fora senom per sy meesmo, mais que era theu- do de lhe fazer muitas mercees. E o enperador vyo que lhe diziam uerdade, e perdeo a sanha de dom egas mo¬ niz e quitoulhe a menagem e fezelhe muitas mercees, e as¬ sy o enuiou pera sua terra. Mais agora leixaremos aquy a fallar, e lornaremos ao principe dom affomso e do que fez depois que se foy dom egas moniz a tolledo. Como o principe dom Affonso foy feylo rei e venceo a balalha dourique. Conta a estoria que depois que se dom egas moniz foy pera tolledo que o principe se partio de guimaraaes, e andou per toda sa terra, e requereo todas suas forlelle- sas, e acalmou as dc guisa que nunca Ihe acontecesse ou¬ tro tal desauisamento. E depois que todo esto ouue feito, ajuntou todas suas gentes e foy sobre os mouros e corre- lhes a terra toda des coinbra atee santarem, e dassy pou- sou ho teio e correo toda a terra ataa o canpo dourique honde achou elRey ismar, que assa sazom era Rey, com cinquo reis que o uinham buscar em sua aiuda sabendo o grande dapno que lhes fazia em sua terra, e entrou com elles em batalha em o logar que he dicto craslo uerde, e uence os, e matou e prendeo a maior parte de todas suas gentes. Mais ante que entrasse em batalha, conia a esto¬ ria que os seus que o acalcarom por Rey, e des entom se chamou Rey de purtugal. E despois que os Reis forom vencudos, como dissemos, ElRey dom affomso de porlu- gal, por memoria daquelle boo aqueeeimento que lhe deus dera, pos no seu pendam cinquo escudos por aquelles cin¬ quo Reis, e pose os em cruz por renembranca da cruz de nosso senhor ieshu christo, e pos em cada huum escudo xxx dinheiros por memoria daquelles xxx dinheiros por¬ que iudas uendeo Jeshu christo, e des y tornousse pera sua terra muy homramente e com grande vitoria. Como o bispo de coimbra trouxe recado a elrey dom af¬ fomso que sollasse sua madre. Ao papa foy dicto como elrey dom affomso de portugal tiinha sua madre presa, e que a nom queria soltar; e elle lhe mandou dizer pello bispo de coinbra que soltasse sua madre, e que se nom quisesse fazer que o escumugaua. E elRey disse que a nom soltaria por nenhuum homem nem Digitized by v^ooQie 28 CHRONICAS BREVES ainda por o papa. E o bispo escumungoulhe a terra e fu¬ gio de noute. E logo em outro dia disserom a elRey co¬ mo Ihe o bispo escumungara a terra e se fora. E elRey foisse logo a see e chamou todos os conigos na crasta e dise lhes que dessem dantre sy huum bispo. Eelles dise- rom que o nom fariam qua tynham bispo. E elRey lhes disse que aquelle que elles diziam que nunca jamais em todos seus dias seria bispo. E el ueendo que nom que- riam fazer o que lhes el mandaua degradou os todos de sua terra. E em saindo elRey da crasta uyo uiir huum crerigo que era muy negro de sua collor, e disse lhe co¬ mo auya nome; e o crerigo lhe respondeo que auia no¬ me martinho. ElRey porque o uyo assy negro perguntou- Ihe por o nome de seu padre, e el lhe disse que auia no¬ me coleima. E elRey lhe perguntou se era boo crerigo ou se sabia bem ho officio da igreia. E el lhe disse: Se- nhor, nom ha na espanha dous que o milhor saibam que eu. E elRey lhe disse enlom: tu seras bispo dom collei- ma, e guisa te logo como me digas missa. Respondeo o cre¬ rigo : nom soom ainda hordenado de missa como bispo que uolla possa dizer. E elRey lhe disse: eu te hordeno como me digas missa senom corlartey a cabeca com esta espada. E o crerigo com medo visliosse com as ucstidu- ras e fezelhc o oflcio. E este feito foy sabudo em Roma, e cuidarom que era erege. E o papa mandou a el huum cardeal que lhe mostrasse a fe. Como chegou o cardeal a coynbra escomungou elRey dom affomso e Ioda sua terra. O cardeal partiosse de Roma e ueo em espanha, e os Reis per onde el uiinha honrauamno muito. E foy dicto a elRey dom affomso: Senhor, ex aquy uem huum cardeal que uem a uos de roma porque sodes mizcrado com o pa¬ pa por este bispo que fezestes. E elRei disse: ainda me nom arrepeendo. E disserom lhe: sabede Senhor, que to¬ dos os Reis per hu el uem prouam de lhe bcijar amaao. E elRey disse: certo nom sera tam honrado cardeal em Roma que a coinbra uesse que me tendesse a maao pera Iha bcijar que lha nao cortasse, c desto se nom poderia el faleccr. E quando o cardeal chegou a coimbra soube que elRey disera eouue muy grande medo. E elRey nom o quiz hir arreceber. E ellc logo que chegou aa cidadc foisse a alcagoua honde ElRey pousaua e el recebeo muy bem e dissclhe: cardeal, que ueestes aqui fazer de roma, qua de roma nunca me ueo senom mal ? E qual riqucza me trazedes de roma pera estas idas que faco a meude contra os mouros? dom cardeal, se me trazedes que me dedes, senom hidc uos uossa uia. E o cardeal disse: Se¬ nhor, eu soom uyndo aquy por uos mostrar a fe de Je- shu christo; e elRey lhe disse : certo cardeal tam boos li- uros auemos nos aqui como uos em Roma, e tam bem sa- bemos como o filho de deus descendeo do ceo e cncarnou na uirgem santa maria per obra do spiritu santo e proce- deo della sem currucom, e como morreo em a santa ue- ra cruz por remiir os pecadores, e como resurgio e como asccndeo ao ceeo e see aa destra do padre donde hade uiir iulgar os uiuos e os mortos, e lambem creemos a san¬ ta trindade seer padre e filho e spiritu santo tres pessoas em huma diuinal esencia, como uos os romanos, e nom queremos outra cousa de Roma. E depois que lhe disse todas estas cousas mandoulhe dar pousadas e todo o que lhe era mcsler. E o cardeal logo que foy na pousada man¬ dou poer ccuada e mandou por todos os clerigos da uilla e ao cantar dos gallos escumungou toda a uilla e foisse de guisa que quando foy luz tiinha elle ja andadas duas le- goas. E elRey depois que se leuantou disse aos cauallei- ros uaamos uccr o cardeal, e elles lhe disserom: Senhor, hido he ia e escumungouuos e toda uossa terra. E quan¬ do esto ouuio elRey mandou que lhe dessem o cauallo e caualgou e todos seus ricos homeens em pos el e muita outra cauallaria. Mais elRey como era homem muy bra- uo e de grande coracom nom quis esperar nenhuum, e foy o acalcar em huum lugar que chamam a uiraieira. E como chegou a el trauoulhe pelo cabecom e tirou a espa¬ da e quiseralhe cortar a cabeca, mais quatro caualleiros que chegarom com el lhe diserom: senhor, por deus e por mercee nom matedes o cardeal, ca diram em roma que sodes herege. E elRei lhe disse: certas uos lhe da- des a cabeca. E o cardeal quando se uio em tal medo dis¬ se a ElRey: Senhor, nom me matedes, ca en farey qual preyto uos quiserdes. E elRey lhe disse: pois quero que portugal nom seia escumungado em todos meus dias, e que nom leuedes daquy ouro nem prata nem bestas senom tres, e esto quero de uos em seruico. E disy quero que me mandedes de roma huma carta que nunca portugal nem eu seiamos escumungados em todos meus dias, qua eu o gaanhey com esta minha espada. E pera esto quero que leixedes aqui este uosso sobrinho em penhor ataa que me mandedes a carta. E se ataa quatro mezes me nom mandades a carta eu corlarey a cabeca a uosso sobrinho. E o cardeal outorgou todo o que elRey quis, e dis i foi¬ sse sua uya. E ante que os quatro meses fossem conpri- dos lhe ueo a carta: des ally en diante fez elRey en to¬ da sua terra arcebispos e bispos e beneficiados quaes el¬ le quis. E depois que elRey e o cardeal ouuerom todo seu preyto firmado, e ao tempo que lhe auia de mandar a car¬ ta , como ia ouuistes, desuystiosse elRey de todas suas uisliduras e disse : quero uos mostrar dom cardeal como eu soom erege. E entom lhe mostrou todas as feridas que ouuera em seu corpo dizendo e assignando quantas e quaecs feridas ouuera em as batalhas, e quaees em as conbaler, e quaecs em as entradas das uillas que lomara aos mou¬ ros : e pera esto leuar adiante, disse elRey, uos tomo es¬ te auer, porque soom muy proue e hey o mester pera mym e pera meus fidalgos. Como elRey dom affomso lomou leirea e torres nouas e sani arem. Conta a estoria que quando elRey dom affomso conprio xxiiii.° anos de sua hidade que entom tomou aos moros leirea e torres nouas a elRey ismar, que era rey da estre- madura, eandaua entom a era em mil anos. E desque to¬ mou estas uillas tonousse pera coinbra, e em estando el hi ueolhe em mentes de tomar santarem. E entom caual¬ gou com todos seus caualleiros e foisse ao amado, e apar- tou comsigo dom Lourenco ueegas e dom goncalo de sou- sa e dom pedro paacz ho alferes e outros dous caualeiros mais, a estoria nom diuisa aquy os nomes delles, e con- toulhcs como auya em coracom de tomar santarem se o podesse fazer; e elles fallarom em ello de muitas manei- ras, mais emfim acordaronse todos com elRey que o po- deriam furiar se posessem seu feito em boom regimento. E despois que fezerom seu acordo, tornousse elRey pera seus paacos. E hindo per figueira uelha disse huma molher con¬ tra as outras: ueedes o que ora elRey foy fallar com os priuados que fossem furtar santarem. E quando elRey ou¬ uio o que aquella molher disera, foy marauilhado, e des¬ pois que forom no paaco chamou os com que fallara o se- gredo e disselhes: ouuistes o que disse aquella molher, seede certos que se alguum de uos fora de mym apartado que eu cuidara que fora descuberto per el, e assy ouue¬ ra a minha sanha contra sy sem seu merecimento. Como elRey dom Affomso furlou santarem. Logo.apoucos dias que este acordo foy feito, partio se elRey dom affomso de Coinbra pera santarem o mais en- cubertamente que pode, e per os mais descaados lugares que soube, e chegou hi a oito dias de maio Era de mil anos, e poserom de noite suas escaadas en no muro de guisa que furlarom huma uella. E o primeiro que entrou dentro pel- la escaada foy huum caualleyro que auia nome mecn mo- niz, e era irmaao maior de dom egas moniz, que a esta sacom ia era morto, que morrera no caminho ante que foisse feita a lide dourique. Este meen moniz era mui ar- dido caualleiro e sabia muy bem fallar a arauia, era cha- mado de candarey; e o segundo que foy em pos el foy dom pero affonso filho delRey de gaanca; e o terceiro foy dom pero paaez ho alferes. E despois que todos tres forom em cima do muro poserom a huma parte meen mo- Digitized by v^-ooQie 29 E MEMORIAS AVULSAS DE S. CRUZ DE COIMBRA. niz; e auella que estaua em cima do caramancham quan¬ do sentio meen moniz que se hia alongando pelo .muro por dar lugar aos que entrauam disselhe: manahu; e el respondeolhe em arauia, e fezeo decer, e logo que foy em fundo cortoulhe a cabeca e deitou o aos de fora. E en- tom elles poserom outra escaada e sobirom per anbas o mais toste que poderom, e forom tantos que se apodera- rom do muro, e britarom as portas per que entrarom el- Rey com todos os que com el foram. E desta guisa foy furtada a uilla de santarem aos mouros. E o alcaide que tiinha a uilla auia nome ceerim, e quando uio os chris- tSaos assy desospeita sobresy fogio pera siuilha. E quan¬ do chegou acerca do rio de siuilha elRey em siuilha es¬ taua em cima da torre do ouro, e como ho diuisou logo oconheceo, edisse aos que com el estauam: ueedes aquel que uem a gram pressa, aquel he o alcaide cetrim de san¬ tarem ; ese em aquel rio der augua ao cauallo seede cer¬ tos que he tomada a uilla e se a nom der he cercada e uennos demandar acorro. Eo alcaide logo que chegou ao rio deu augoa ao cauallo, e elRey disse: tomado he san¬ tarem. Como elRey dom afonso acalmou santarem e tomou lis- boa. Despois que elRey dom aifomso foy apodcrado de san¬ tarem repairou todas as fortellez da uilla e acalmou a o milhor que pode. E despois que assy teue em rccado tor- nousse pera coinbra com grande honrra. E des que hy foy guisou sua fazenda e ajuntou sua hoste o mais encu- bertamcnte que pode, e foy sobre lixboa c chegou hi no mes doctubro na era de mil annos: sairam a elle e lida- rom com elle e forom uencidos e cobrou el a cidade de lixboa per forca darmas, e forom em sua ajuda em esla torna muitas conpanhas dalemaees e framengos e doutras nacooes, que ueerom per mar, antre os quaaes forom hi quoatro capitaaes que auiam nome dom guilhim de licor- ne e dom rooim e dom juzbertez e dom ligel. Estes quoa¬ tro demandauam parte da uilla a elRey dom affomso por que forom na tomada della. Eel lhcs disse que onom fa- ria mais que lhes daria outros lugares que poborassem el¬ les e sua linhagem pera todo senpre, e que lhe conheces- sem delles o senhorio. E a huum delles deu a azanbuja, e a oulro uilla ucrde, e ao outro a lourinhaa; e estes di- zem que forom de frandes e trouxerom todos seus linha- gecns e seus aueres epoborarom estes logares. E em este mesmo ano tomou este Rey dom affomso alanquer e sin- tra e almadaam e palmella em a era de mil anos, e to¬ mou este Rey alcacer e beia en na era de mil anos. E to¬ mou este Rey dom affomso euora e eluas e moura e ser- pa. Este Rey dom affomso fez o moesteiro dalcobaca e o castello que esta a cerca dcl. E comecou o a fazer en na era de mil anos, c offereceo a sam bernardo que era aba- de decraraual. E este Rey dom affomso auia ja ante des- to o moesteiro de santa cruz em coinbra por honrra da morte e paixom que o nosso Senhor Jeshu christo padc- ceo na cruz. E este Rey dom affomso depois que tomou lixboa aos mouros fez hi huum muy nobre moesteiro em honrra do martir sam uicebte a que pos nome sam uicen- te de fora. E prouque a deus que nos seus dias ueo sam uicente a cidade de lixboa. E o dia que a cidade foy to¬ mada era dia de sam crispim oito dias de noucmbro na era de mil anos. E este dom affomso primeiro Rey de pur- tugal foy casado com dona maffalda manrrique, filha do conde dom manrrique de lara, e senhor de mollina, e de dona Ermesenda filha do almerique primeiro senhor de barbona, porque nom achaua casamento em a espanha de Rey que seu parente nom fosse. E ouue ElRey della huum filho que ouue nome dom sancho e foy Rey depois da mor¬ te de seu padre, e huma filha que ouue nome dona orra- ca e foy casada com o conde de frandes. E este Rey dom affomso comecou a hordem de santiago, e deu ao espri- tal de jerusalem oiteenta mil marauidis em ouro pera com- prar herdade de tanta renda per que dessem aos enffer- mos da enffermaria senhos paaes quentes e senhos uasos de uinho, porque metessem cada dia em oracom este Rey M.U. Tom. I. dom affonso. E em sua mancebia foy muy brauo e esqui- uo; mais despois foy muito mansso e mesurado e boom christaao e fez muito seruico a deus. E este era o mais es- forcado caualleiro em armas e em forca que auya em es¬ panha, nem de que os mouros mayor medo auiam. IV. Aqui se compeda a estoria dos Reys de purtugal. ElRey dom affomso que filhou toledo aos mouros casou sa filha con o conde dom Enrrique que ueo a santiago em romaria. E auia ella nome dona tareija. E daly foy o conde dom Enrrique senhor de purtugal e de galiza fora dc trastamara que nom pode auer e foy senhor de huua gran¬ de parte da terra deleom. Este conde ouue muitas fazen- das com mouros e com leonesses. E morreo este conde dom anrrique em estorga que era sua. E tinha aprazada a uilla de leom que se a quatro messes lhes nom acor- resse ho enperador que fosse sua com sas perteeeas. E morreo o conde dom anrrique ante este prazo^ dous mes¬ ses e cinquo dias em estorga. E ante que morresse cha- mou seu filho dora affomso anrrique e disse lhe : filho Io¬ da esla terra que te eu leixo de estorga ataa alem de co¬ inbra nom percas ende huum palmo, qua eu a gaanhey. E filho, toma domeu coracam alguum tanto que sejas es- forcado esoy companheiro afilhos dalgo. E da lhes todos seus direitos. E aos concelhos faze lhes honra. E aguisa como ajam direitos asi os grandes como os pcquenos. E por rogo nem por coby$a nom lheixes a fazer juslica, ca se huum dia leixares de fazer justiga huum palmo logo em houtro dia se arredara de ti huma braca de teu cor- racom. Eporem mcu filho tem sempre j ustica em teu co¬ racam , E aueras deus e as jentes. E nom consentas em nenhuuma guissa que teus homeens sejam soberuos nem atrcuudos em mal, nem facam pessar a nenhuum, nem digam torto, ca tu perderias per taaes coussas ho teu boo preco se o nom uedasses. E chama agora os destorga c mandartey fazer a menagem dos da uilla e logo te torna e nom na perderas, ca daquy comquistaras ho al adian- te. E manda a meus uassalos que me leuem soterar a san¬ ta maria de bragaa que eu poborey. Morreo o conde dom Enrrique egissarom todos sas fazendas como holeuassem, % e dis y perguntou affomso enrriquez os uassalos se hiria com seu pay ou se fiquaria ; e elles disserom que fosse com seu padre e o honrrasse e nom se temesse nada da terra. E affomso Enriquez foi soterar o padre a bragaa. E termentre com el foy soterrar o padre filharom lhe aqua to- da a terra deleon que el tiinha por sua, mais nom lhe fi¬ lharom galiza qua nom poderom: despois desto o man- dou desafiar ho enperador e tornou lhe seu amor: eston- ces foisse elle pera purtugal, E nom achou hu se colher ca Ioda a terra se lhe leuantou co a madre. E a madre cassousse co o conde dom Fernando de trastamara, que era emaquella sazom o milhor horocm despanha que Rey nom fosse. Affomso enrriquez tomou dous castellos a sa madre, e huum foi nenha, e o outro ho castello da fei- ra, que he em terra dc santa maria. E com aqueles dous quastellos guereou elle muy rijamente seu padrasto. E disse o conde dom Fernando: aifomso anrriqucz nom an- demos neeste preito, uamos huum dia a fazenda ca ou sai- remos nos dc purtugal, ou uos. E respondeo affomso an- rriquez edisse: conde, pesse a deus porque uos me que- redes sacar da terra de meu padre. E a madre disse em- tom : minha he a terra e minha seera ca meu padre cl- Rey dom affomso ma leixou. E o conde disse cmtom a ella: nom andemos em este preito ou hiredes uos migo a galiza, ou leixaredes a terra a uosso filho se mais poder ca nos. E emtrarom e ueerom aa fazenda em gimaraes, e disse a rainha: comde, uosco quero entrar nas azaas, e aueredes que fazer polio meu amor. E todauia prendede afomso enrriquez meu filho ca milhor poder teendes ca el¬ le. A fazenda foi feita e foi arrinquado afomso anrriqucz e foi mui maltreilo. E el indo a huma legoa de gimaraees a- chousse com soeiro meendez roaaos dagoa, que o uiinha ajudar en a fazenda, e disselhe: como uiindes Senhor 8 Digitized by Google 30 CHRONICAS BREVES asi ? respondeo afomso enrriquez: uenho muy mal ca me arrinquou meu padrasto e minha madre que esta na fa¬ zenda com elle. Esoeiro meendez Ihedisse: nom fezestes sisso’ que aabatalha fostes sem mim, mais tornadeuos co- migo e prenderemos uosso padrasto e uossa madre co el¬ le, e el disse: deus agisse que seia assi. E soeiro men- dcz lhe disse: uos uerees que assi seera. E tornousse en- tonces co el a batalha, e uenceoa, e prendeo seu padras¬ to e sua madre, e o conde cuidou aa seer morio. E fez lhe preito e menagem que nunca entrasse em purtugal. E dis i foisse pera terra dultramar. E affomso anrriquez em- tom meteo sa madre em feros. Elia quando uio que aasi prendia a madre disse: afomso anrriquez meu filho, pren- deste me e metestes me em feros, e deserdasle me da terra que me lcixou meu padre, e quitastes me de u marido, ro¬ go a deus que preso seiades asi como eu soo. E porque me metestes nos meus pees feros, quebrantadas sejam as tas pernas com feros. E mande deus que se conpra esto. E ella emviousse logo querelar ao emperador de castela, que era seu sobrinho, que lhe acoresse e que a sacasse de prisom , e que ouuesse todo porlugal por seu. E os pu- tugesses todos teuerom com affomso anrriques e soubcrora como se gissaua ho emperador pera viir conqucrir todo purtugal esacar sua tia de prissom. E veerom todos muy bem guissados a huum lugar que chamon valdeuez, e ar- maromsse ally todos e atenderomno hi. E ueo o enpera- dor com grande poder que adusse de aragom e de caste¬ la e de Icon e de galiza, e ouuerom a fazenda em valde¬ uez, e veenceo affomso anrriquez. E o enperador foi fe- rido em na perna deestra de duas lancadas, e foisse da fazenda em caualo branquo. E foisse a toledo porque ou- ue medo de perder a cidade. E prenderom ao enperador em sa fazenda seis condes e outros caualeiros muitos , e matarom lhe muila gente. E affomso anrriquez foisse logo daly e gaanhou todo purtugal per sas armas como se fos¬ se de mouros, e leuou comsigo sa madre presa. E des- pois ouue batalha em nos quanpos dourique e uenceo-a. E des ally em diante se chamou elRey dom affomso de purtugal, e entom tomou por armas as cinquo quinas. E o appostolico de roma ouuio dizer como prendera sa ma¬ dre e que a trazia comsigo pressa, e mandoulhe dizer pe- lo bispo de coinbra que sacasse sa madre de prissom, e senom que o escumungaria. E el disse que a nom saca- ria por nengem, e o bispo escomungou o, e foisse de noite. E no oulro dia de menhaa disserom a elRey que era escumungado. EIRci foisse entonce pera a see e me¬ teo todollos conigos na clastra , e disselhes ante todos: vos dade me huum bispo; elles disserom : Senhor, bispo auemos, e como vos daremos bispo. ElRey lhes disse: esse que uos dizedes nunca aquy seera bispo en todos meus dias, mais saidc uos todos polia porta, e eu catarei qual faca bispo. E elles fezeromno asi. ElRey vio viir huum que era negro, edisse lhe: como as tu nome? e ocleri- go lhe disse: eu ey nome marlinho, e leu padre como ha nome? eel disse: Senhor, goleima. ElRey lhe disse: es boo clerigo ? disse el: Senhor, non ha milhores dous na companha; estonce disse elRey: tu secras o bispo dom coleima, e guissa como me digas missa; c respondeo o clerigo : Senhor, nom soo hordenado como bispo per que assi vos possa dizer missa. ElRey lhe disse: eu te orde- no que me digas missa, e senom corlartey a cabeca co es¬ ta espada. E o clerigo com medo meteosse na vistimenta equantou missa. E esto feito souberomno em Roma ecui- darom que era ereje. E o papa lhe emviou huum cardeal que lhe demostrasse a fc. Aqucste cardeal veo per cassas dos Reis da espanha e honraromno muito. E disserom: Senhor, aqui vos uem huum cardeal de Roma porque so- des inizcrado com o papa por este bispo que asi fezestes. ElRey disse : nom me arrepeesco. E disserom lhe: todos os Reis ho uccm receber e lhe beijam a maao ; disse ElRey : estonce nom secria tanto honrado cardeal nem apostolico se hi ueesse que me desse a maao a beijar que lha eu nom cortasse o braco polio couodo, e desto el nom podia falecer. E aquestas parauoas ouueas de saber o cardeal quando clicgou a coinbra e ouue grande medo. ElRey nom quiz sair a rccebello, cali teue o cardeal que era mal. E o cardeal que chegou foisse pera o alcacer delRey, e elRey recebeo estonces muy bem em seus paagos e disselhe lo¬ go : cardeal, que ueestes aquy fazer, qua de Roma nun¬ ca me ueo senom mal, e qual riqueza me enuio de Ro¬ ma pera estas ostes que faco senpre, que nunca quedo de dia nem de noute de gerear com mouros ? E dom cardeal se trazedes algo, que me dedes, senom hideuos uossa uia. E o cardeal disse: eu soo viindo por uos demostrar a fe de Jeshu christo. E elRei disse: tam boos liuros teemos nos aqua, como uos em Roma; e tambem sabemos que ueo deus em na uirgem santa maria como uos alia os Ro- maanos, e nom queremos outra coussa de Roma. Mais den- uos agora todas aqucllas cousas que fazem mester e elas nos ueremos eu e uos se deus quiser. E o cardeal se foy estonce pera sua pousada. E mandou logo dar ceuada aas sas bestas e emuiou por todollos clerigos da cidade quan¬ do quantaua ogalo. E escomungou toda a cidade ecaual- gou c foisse sa carreira, e quando foy a luz andara ja el¬ le duas legoas. ElRey leuantouse de menhaa edisse: vaa- mos veer ho cardeal; e os uasalos lhe diserom : Senhor, hido he ja sa uia, e escumungou uos e todo uosso reino. E el disse: dade me ho meu caualo e hirei apos ho car¬ deal. E deromlhe entom o caualo, e uislio sa pelle e cin- gio sa espada, e foy de pos elle eacalcou oem huum lu¬ gar que dizem santa maria da uimieira. E deitoulhe a maao no cabecao e sacou a espada e quisera lhe talhar a cabeca,' e disserom quatro caualleiros que chegarom : Se¬ nhor , por deus nom facades, qua se o cardeal matades terom os de Roma que de todo em todo sodes ereje. E es¬ tonce disse elRey esta parauoa: vos dades a cabeca ao cardeal, qua se nom eu a leuara dclle. E o cardeal lhe disse: Rey, nom me facades mal, e qual preito vos qui- serdes tal porei comuosco. ElRey disse estonce: pois que- ro que em todos meus dias nom seja purtugal escumun¬ gado, e que nom leuedes daqui ouro nem prata nem bes¬ tas senom tres, E estonce lhe filhou quanto auer lhe a- chou e ouro e prata, e todallas bestas, senom tres. Edis¬ se elRei: esto quero de uos em seruico. Edisse elRei ao cardeal: quero de uos que me emviedes carta de roma que nunca porlugal seja escumungado em todos meus dias, que eu ho gaanhei com esta minha espada. E quero que me leixees aquele uosso sobrinho, filho de uossa irmaa, em penhor ataa que seja aquy a carta. E se a quatro mes¬ ses aquy nom for a carta que eu talhe a cabeca a uosso sobrinho. E ueo lhe a carta aos quatro messes, e des ali a diante elle foy bispo e arcebispo. E en todos seus dias nenhuum nom fez al en Ioda sa terra senom o que elle quis. E asta sazom quasou elRey dom afomso com a fi- lha do conde de molina, que auia nome dona mafalda, ca todos os cassamentos de espanha eram muito seus ache- gados em parentesco. E em aquesla molher ouue filho cl- Rey dom sancho, e a Rainha dona oraqua que foy casa- da com elRey dom Fernando de leom, e a- Rainha dona tareija que foy cassada com o conde de frandes. Este Rey dom afomso fez a hordem de Sanliago e poborou santa cluz de coinbra em tempo que andaua a era em mil e cen¬ to e selcenta annos. E fez o mosteiro dalcobaca quando hia filhar santarem a mouros, e hia com elle seu irm&ao, o qual jaz scpultado era na ousia do dito mosteiro, e o seu nome he Pero afomso. E chcgando acima da sera min- diga dom Pero afomso dise contra seu irmaao Rey dom affomso: Senhor, ouui falar de huum homem boo e mui santo que chamam bernardo, que he de huuma ordem que chamom sam beento, e faz Deus por elle muylos mi-, lagres, e nom ha coussa que peca a deus que lha nom conpra ; e Senhor se lhe uos derdes aquy huum lugar em que seia feito huum moesteiro, crcede bem que logo por mercee de deus filharedes santarem. Entonce Ihedisse el¬ Rey : escolhede o uos dom pero affomso meu irmaao honde teuerdes por bem. E entom lhe disse dom pero afomso: Senhor, dade lhe toda esta varzea, como vay des leirea viindo polio mar ataa quy. Emtom lhe disse elRey: mui- to me praz em tal que nos nom leuemos mais afam em fi¬ lhar esta villa de santarem. E eu rogo a esse sam bernar¬ do que el rogue a nosso Senhor Jesus christo que em tal ora vaamos oje nos que descaiam os imygos da fe do po- Digitized by v^ooQie 31 E MEMORIAS AVULSAS DE S. CRUZ DE COIMBRA. der que teem. Eentom foromse. E em esse dia polia uer- tude de deus, e pellas oracQees de sam bernardo, que o soube polio espirito sauto, filharom a uila de sautarem. E da tornada fez elRey dom affomso o mosteiro dalcoba- ca, a qual he muy rica abbadia. E quando a compe$a- rom a fazer andaua a era em mil e cento enoueenta an¬ nos, e ofereceo a sam hernardo que era entom abbade de craraual. E este Rey filhou lixboa a mouros, e adusse o corpo de sam uicente martir, e fez hi huum mosteiro muy rico aa sua cusla, que chamom sam vicente de fora. Es¬ te Rey filhou Euora a mouros e fez a see do dicto logo, e outras muilas uillas e castellos, e deu ao esprilal de Je- rusalen , que he em euora , oitenta uezes mil marauidiis em ouro pera conprarem erdades, e que dessem aos em- fermos da emfermaria cada dia por pitanca senhos paees quentes de trigo, e senhos vassos de boo uinho, e que o emcomendassem em cada huum dia em oracao. E em co¬ mo foi da primeira muy esquiuo, assi tornou despois pe- la graca de deus a seer muyto a seruico de deus, qua em seu tempo, quando era mancebo, nom conhicia tanto deus nem sabia que era, qua emtom elle era tanto esforcado e tam ardido que nom achaua outro que o tanto fosse como elle, assi em armas como em todo ho al. Despois desto polio mal e polio pecado que fez a sua madre em pren- della quebroulhe huuma perna em badalhouce que hauia filhada a mouros. E foy desta maneira: ElRey dom Fer- nando de leon quando soube que elRey de purtugal filha- ra badalhouce, que era em seu termo porque era sua conquista, ajuntou grande hoste e foi sobre elle, e os vas- sallos de ElRey dom afomso diserom Ihe entom: Senhor, aquy nos uem elRey dom Fernaudo de leon com grande oste, ElRey dom Afomso disse pois com grande orgulho: armemonos e saiamos a el ao quanpo. E como ElRey dom afomso foi armado em cima de seu cauallo, deu das es- peroras ao cauallo muy tregosamente, e quando saio pol¬ ia porta acertou a perna perante o ferolho da porta, e tam de rigo saia que lhe quebrou a perna e foi logo cair em huum centeal. E dom fernam rodriguez o castellaao que ovio cair do cauallo saio logo adizello a elRey dom Fernando: Senhor, aquy jaz elRey dom afomso com huu¬ ma perna quebrada, e prendedeo qua pouca gente tem ainda comsigo. E ali ho prendeo logo elRey dom Fernan¬ do. E deu lhe logo quantos castellos tiinha filhados em ga- liza, e fez lhe preito emenajem que como caualgasse em cauallo fosse a elRey dom Fernando hu quer que elle fos¬ se, e enton se tornou a coinbra. E nunca mais quis ca- ualgar todos seus dias em cauallo ataa que morreo. E an¬ daua em huuma carreta, e quando morreo era a era em mil e duzentos e viiutc e tres annos. E soterraromno no muy nobre Conuento da uertuossa cluz, que el fezera aa sua custa. Edolouo de muy nobres e notauees posissoees. DelRey dom Sancho. Morto dom afomso anrriquez, reinou dom sancho seu filho e poborou muita terra e foy muy boo Rey. E foy cas- sado com dona aldonca filha delRey daragam, e ouue dcl- la filhos o iffante dom afomso sanches, e o iffante dom Pedro, oqual trouue demarocos osmarteres a santa cluz, e o iffante dom fernando que foy conde de frandes, e o iffante dom anrrique de castella, e a iffante dona sancha que emtrou no mosteiro de loruaao, e a iffante dona branca que morreo em aauga dalfaxara, emandouse so- terar em coinbra no mosteiro de santa cluz, na capcla del¬ Rey dom afomso sanches seu .dono, e a Rainha dona ta- reija que foi cassada com elRey dom afomso de leon, que era sobrinha deste Rey dom sancho, filha de sua irmaa. E ouue elRey de leom desta molhcr o iffante dom fernando, 'e a ifante dona sancha, e a ifante dona aldonca. E des¬ pois desta molher casou este Rey de leom co a Rainha dona biringeira filha delrei dom afomso de castella, oque uenceo a batalha do muradal, e ouue della filhos elRey dom fernando, que filhou cordoua e siuilha a mouros e toda andaluzia, e ouue della o ifante dom afomso de mo¬ lina , e a ifante dona coslanga, que foi monja nas olgas de burgos, e a ifante dona beringeira. E estes filhos e fi- lhas que uos de susso auemos dictos ouue elRey dom san¬ cho de purtugal da Rainha dona aldonca. Morreo a Rai¬ nha dona aldonca e soterrarom na no mosteiro de santa cluz na capeela dos Reis. E despois ouue elRei dom san¬ cho huuma dona por amiga, e ouue della dona oraqua sanches, e dom martim sanches, oque cassou com acon- dessa dangelo filha de dom Pero sanches o castellaao. Mor¬ reo esta dona e filhou elRey dom sancho outra dona que diserom Ribeiria e ouue della dona tareija sanches, e dom gil sanches, e dom Rodrigo sanches, que jaz no roostei- ro de griioo, e dona costanca sanches, que jaz no mos¬ teiro de santa cluz na capeela dos Reis com seu padre. Dona muy nobre e de muy grande santidade e uertudes e toda perfeila em virgindade, em fazer esmolas aos pobres que nom lynha conto. E este Rey dom sancho reinou vin- te e seis annos, e morreo na era de mil e duzentos e quo- renta annos. Este Rey dom sancho foi de mui grande jus- tica, e soterraromno em coinbra no mosteiro de santa cluz a par de seu padre. DelRey dom Affomso de Porlugal. Morto ElRey dom sancho, reinou dom afomso seu filho e reynou doze annos. E foy muy boo cristaao no compe- co. E despois na cima foy peor. E este Rey dom afom¬ so gaanhou alcacer e outros lugares. E cassou co a Rai¬ nha dona oraca filha delRey dom afomso, o que uenceo a batalha do muradal. E ouue filhos della o iffante dom sancho, e o iffante dom afomso, e o iffante dom fernan¬ do de serpa, e a iffante dona lianor, que foi cassada com o filho do Rey das martas. Este Rey dom afomso morreo na era de mil e sesenta e huum annos, e jaz soterado em alcobaca em huuma nobre capeela que el fez a sua custa. DelRey dom sancho de purtugal . Morto elRey dom affomso, reinou seu filho dom san¬ cho, e comecou de seer muy boo Rey e de juslica. Mais ouue maaos conselheiros e despois da alii em dianle nom foy juslicosso. E saio de mandado da Rainha dona birin¬ geira sua tia. E cassousse com Micia lopes. Edes alii foi pera mal. E os bispos, e arcebispos, e os abbades leitos, e os principes e todollos outros prellados da santa egreia ouuerom conselho, e acordaromse de enuiar dizer esto ao papa. E foi alia o bispo de coinbra dom tiburcio, e o arcebispo de bragaa, e diserom no ao papa que nom auiam juslica nenhuuma, e que a nom fazia este Rey dom san¬ cho. E disse ho apostolico: qual Rey quiserdes filhar tal filhade, que seja natural do Reyno, e que saiba fazer jus- tica. E elles disserom: padre santo, pidimos te o conde de bolhonha seu irmaao. E o papa outorgou Iho. E ueo o conde e tolheo o reino a seu irmaao e quantas boas uil¬ las hi auia todallas tornou, que nom fiquou senom coin¬ bra, e esta nom fiquou senom porque nom veo hi ho con¬ de , ca se el hi ueera asi a filhara bem como as outras. E des alii emviou Rey dom sancho polio ifante dom afom¬ so filho delRey dom fernando de castella, e de leam, e el foy com el com muy gram cauallaria e leuou ho com¬ sigo pera castela, e ataa quy reinou elRey dom sancho. E reinou xxvi annos, e jaz soterado em tolledo. E o tem¬ po dos \inte e seis annos deuesse a contar despois que el compecou a reinar. DelRey dom afomso de purtugal. Despois delRey dom sancho, reynou elRey dom affom¬ so seu irmaao que foi conde bolhonha. E foy muy boo rey e muy justicosso emanteue seu reyno em paz, esem contenda nenhuuma. E este Rey dom affomso foi cassado com dona britiz filha delRey dom affomso de castella e de leom, e ouue della filhos Rey domdeniz, que foy de pur¬ tugal e do algarue, e o ifante dom afomso, e a ifante do¬ na branqua, e a ifante dona sancha, que moreo em se- uilha e jaz soterada em alcobaca com seu padre. E este Rey dom afomso reynou xxxi annos e sete mezes e dezoi- to dias, e jaz soterado em alcobaca na capella dos Reis a par de seu padre. Digitized by v^ooQie 32 CHRONICAS BREVES E MEMORIAS AVULSAS DE S. CRUZ DE COIMBRA. daragam, e ouue della huum filho Rey dom afomso, que DelRey dom donis. foi ao sallado, e huuma filha que ouue nome dona cos- tanca, e foi cassada com elRey dom fernando de castella. Morto elRey dom afomso, reinou elRey dora donis seu Este Rey dom donis reynou em purtugal quorenta e cin- filho, eauia quando conpecou areinar xviii annos. Ecas- quo annos, e morreo na Era de mil e trezentos esessen- sou com a rainha dona Issabel filha delRey dom pedro ta e tres annos sete dias de janeiro. S. RUDESINDI VITA ET MIRACULA. Vu it cie, et miraculorum S. Rudesindi, Dumi ensis, sive Minduniensis, et postremo Iriensis episcopi, narratio a duobus Cellaenovae monachis saeculo XII. conscripta, nostrarum rerum historiae valde inter est; tum quod sanctus hic vir regione illa, ad Minii meridiem versa, qud postea Portugaliae fines prolati fuere, oriundus fuerit; tum maxime quod miraculorum pleraque suorum ad res gestas, regnante Alphon - so I., referantur, easque saepe dilucere faciant. Hanc narrationem, a Mabillo- nio, et Bollanclianis prius editam, in appendicibus ad Tom. 18 Hispaniae Sacrae. Floresius similiter edidit: et Fr. Fortunatus a D. Bonaventura tandem in libro, quem Commentaria de Alcobacensi MSS. Bibliotheca nominavit, typis, quamvis non prorsus integram, mandavit. Narratio haec, qualis ad nos pervenit, duorum Cellaenovae monachorum pro¬ miscuum opus est, Stephani scilicet, XII. dimidiati, et Ordonii iam iam labentis saeculi, scriptorum. Certatum proinde inter eruditos fuit, quid cuique duorum tri¬ buendum esset. Sed apographum in codice 133 MSS. Alcobacensium, nunc in pu¬ blica Olisiponensi Bibliotheca, repertum, et illud in codice 365 Portucalensis Bi¬ bliothecae, quondam in Sanctae Crucis monasterio Conimbricae servato, descrip!am, litem hanc, si non dirimunt, saltem dilucidant. Fr. Fortunatum a D. Bonaven¬ tura de his duobus scriptoribus in annotatione ad caput suae editionis I. libri apo- graphi Alcobacensis dissertantem audire expedit: u Quid in hac S. Rudesindi vita a Monacho Ordonio, quid a Monacho Ste- phano conscriptum fuerit, ambigitur. Tam vitam, quam adiuncta miracula Ste- phano adiudicant Bollandistae, a quibus profecto discedunt Hispani A A. ac prae¬ cipue Floresius, qui omnia a Prologo usque ad numerum 20 vel 30 ab Stephano, caetera ab Ordonio litteris mandata fuisse opinantur. r> 1 u Monachos Cellaenovae duo huius vitae exemplaria diversa, unum ad Cl. Papebrochium, aliud ad Cl. Emin. Card. de Aguirre misisse adnotandum est, ac Floresium de authographis Ordonii Stephanique deperditis querulum oportet com¬ memorare. Ego quidem Alcobacenses Monachos genuinum textum huius vitae possi¬ dere existimo, quod ineluctabili argumento comprobatur. Ambrosius Morales, qui multa a libro Ordonii Stephanique decerpsit, S. Rudesindi patrem, dumflius nas¬ ceretur , in expeditione Conimbricensi haudquaquam adesse, ac proinde Ordonium 1 Hisp. Sacr. T. 18 pag. 103. Digitized by v^-ooQie S. RUDESINDI VITA ET MIRACULA. 83 in hoc minus adcurate locutum adfirmat: sed huius Conimbricensis expeditionis nihil apud exemplar a Bollandistis et Floresio editum; ergo codex noster, ei, quo Mo¬ rales usus est, in hac parte similis, genuinum Ordoniifoetum repraesentat. v> u Quid autem in libris Miraculorum Stephano, quid Ordonio sit adiudican - dum, patet ex Codice. y> u Finito libro primo de Vita S. Rudesindi, cuius auctor Ordonius, ut ex pro¬ logi verbis manifesto deducitur: Incipit liber primus miraculorum S. Rudesindi Episcopi et Confesso¬ ris, quae a Deo per ipsum post eius obitum sunt facta, et a Magis¬ tro Stephano Cellae Monacho edita, et ab eo ab his, qui viderunt co¬ gnita. u Finito libro primo: Incipit liber secundus de virtutibus S. Rudesindi Episcopi ab Ordo- nio, qui ipsius Episcopi vitam conscripsit, post Magistri Stephani de¬ scriptionem editus. u Libro tertio miraculorum, qui Cap. 4 editi a Floresio incipit, haec adno- tantur: Era MCCX. tam vita Beati Rudesindi, quam virtutes ab Ordonio sunt editae. u In hoc supradicto capite desinit Codex noster (a quo absunt miracula su¬ peraddita ab Ordonio, quae librum in editionibus tertium constituunt) his verbis ad- Ordonius vitam Rudesindi condidit istam, Nec.psit 1 virtutes, quas benedixit, Hos nam ditavit, per quos haec significavit. Ex comparatione ita editionum Bollandianorum, et Flor e sii, simulque MSS. Alcobatiae, et Sanctae Crucis, verisimilius videtur, Ordonium, dum Stephani scri¬ pta edidisset, auxisse, et, ut libitum illi fuit, mutasse ; Hispanaque MSS. Hens- chenio, et Papebrochio, qui Bollandi opus prosecuti sunt, tradita fragmentum tan¬ tum esse ex illis Stephani scriptis de huius Sancti vita ad verba modo, quae in hac nostra editione duplicis textus diversitatem absolvunt: Portugalensia contra MSS. integram hanc vitam, ab Ordonio scriptam, comprehendunt; rubrica enim, quae in codice Conimbricensi Sanctae Crucis huius narrationem vitae praecedit, persimilis omnino est illi, quae in Alcobacensi 133 legitur. Notandum nihilominus est in mi¬ raculorum narratione, decem eorum prima, quibus liber I. Alcobacensis codicis cons¬ tat, Ordonium, primitivam Stephani loquendiformam servantem, ipsius descripsisse verbis: miracula vero in II. libro eiusdem codicis narrata a Stephano collecta fuisse, et postea ab Ordonio iterum digesta docere rubrica videtur. Cui autem duo¬ rum monachorum liber III., tani quoad res, quam ad verba, tribuendus sit non satis ex rubrica eiusdem libri elucet. Liber, demum, IV. (in editionibus III.) quem iuxta Papebrochii, Henscheniique textum, quem et Floresius secutus est, nunc publici facimus iuris, additus certe ab Ordonio fuit, quod perspicue rubricae MSS., quae editores illi ante oculos habuere, docent. Alcobacensis codex 133, a quo exemplaris ibi descripti textum praecipue hau¬ simus, parvum est membraneum volumen, litteris saeculi XIII. scriptum, in quo, praeter varia, nec extensa, S. Bernardi, et Hugonis a S. Victore, atque S. Ba- silii scripta, legitur Sancti Dominici, et postremo S. Rudesindi vita, sed haec minus¬ culis, et, ut videtur, non eadem manu scriptis litteris. Portucalensis bibliothecae codex ea magnitudine, quam in quarto bibliopolae vocant, volumen item membraneum est, quod Aymonii in S. Pauli Epistolas commentarium continet, iuxtaque Sancti Ru- aesindi, et etiam aliorum Sanctorum vitae, litteris saeculi XIII., sive XIV. scri¬ ptae, subsequuntur. Illius tantum Sancti in hoc exemplari vita integra describitur . Ex miracidorum narratione nihil, praeter indicem quadraginta duorum, quae li- 1 Forte — Nec solus scripsit. M.U. Tom. I. 9 Digitized by v^ooQie 34 S. RUDESINDI VITA ET MIRACULA. bris II. et III. priorum editionum materiam suppeditavere, nunc super est. Alco- bacensis codicis 113 fragmentum, saeculi XIII. MS., partem huius Sancti vitae vix praebet: varias hinc lectiones, M€c exiguo numero, hausimus. In anterioribus editionibus divisio librorum, capitulorum, articulorumque no¬ vissima, et a JBollandianis inducta videtur. Codex ille Alcobacensis 133 tantummo¬ do libros divisos ostendit, nec illum, in quo Sancti vita narratur, inter caeteros nu¬ merat, sed secernit: et triginta ibi narrata miracula per tres distribuuntur libros, qui, si ab Ordonio collecta miracula, quae III. librum editionum JBollandianorum, et Flor esii perficiunt, adiungantur, quartum dabunt librum. Alia praeterea in fra¬ gmento codicis 365 Portucalensis reperitur divisio: vita namque S. Rudesindi ibi similiter, ac in Alcobacensi codice, divisum a caeteris absolvit librum; at miracu¬ la, simiil etiam illa ab Ordonio collecta, in tribus narrantur libris, ut eorum indi¬ cis, qui Sancti vitam sequitur, rubrica indicat: notandum etiam credimus, miracu¬ lum, in editionibus numero XLII. signatum, ibi omissum, et ab alio suffectum fuis¬ se, quod idem ostendit index: articulorum item divisio, quae huic exemplari, quod nobis textum suggessit, deest, hic reperitur: hanc itaque illarum editionum divisio¬ nem servamus, ut facilius quaeque et conferantur, et laudentur. Quidquid disimile, vel minus concors inter MSS., quae assidue versavimus, et Bollandianorum, Flo- resiique textum inveniatur, suis focis indicabimus. 1 Incipit liber de uita Sancti Rudesindi episcopi et confessoris 2 . INCIPIT PROLOGUS. Sicut enim seculum ab eius primordiis omnipotens deus dignatus est diuinis decorare beneficiis, uidclicet, ante le¬ gem sub patriarchis, in lege sub prophetis, sub gratia apostolorum miraculis seu fidei radiis ceterorumue sequen- 1 VITA Ex MSS. Monasterii Celloe-novce transmissa . Facta, et miracula S. Rudesindi Episcopi Dumiensfs, Abbatis, Fundatoris, et Domini monasterii Cellae-nov®; scripta per Reverendum Patrem Magistrum Fratrem Stephanum, in eodem coenobio monachum, et professum. PROLOGUS. Mirabilis Deus in Sanctis suis, dicit Propheta David: sed mul¬ tis modis mirabilis in Sancto suo Rudesindo fuit. Nam mirabilis fuit in ejus conceptione: mirabilis in baptismo: mirabilis in vi¬ ta : mirabilis in morte: mirabilis post mortem. Ideo visum est mihi postquam miracula ejus legi, alia a videntibus audivi, alia a personis honestis accepi, illa omnia in codice scribere, et in duobus libris dividere; ita ut quae in vita sua fecit in primo in¬ veniantur, et quae post mortem, in secundo. LIBER I. DB VITA EJUS ET OBITU. CAPUT I. S. Rudesindi ortus , educatio , Episcopatus. 1. Rudesindus ex regio genere a Proceribus nobilitatis Gallae¬ ciae, et PortugaliaB, originem traxit: pater ejus * Gutierre Me- * In MS. altero additur Comes, et ad nomen matrie Commitissa. h Corduba, in altera Vita Corduva. Act. Sanet. * A/c. 113. Rubrica: incipit projloocs in vita sancti rude¬ sindi EPISCOPI. tium patrum ac uirginum preconiis; ita etiam illud et in temporibus ultimis, pariter utriusque sexus non desinit sustentare suffragiis. Inter quos sanctus ac deo dilectus rudesindus episcopus sacris operibus irradiare comproba¬ tur, ac circum circa uirtutibus illius sanctitas 3 declara¬ tur : de cuius conceptione ac natiuitate, seu uita, siue obitu, atque uirtutibus, ego indignus atque imperitus or- donius celle noue Monasterii monachus, quam uerissime ac breuissime potero, quedam de auditis possibilia, et quo¬ dam uisu cognita, uel que in libris et in eius testamentis reperimus, scribere deo iuuante conabor. EXPLICIT PROLOGUS. nendez, mater ejus Ilduara vocatur. Isti in Gallaeciae partibus, et Portugalliae prospere, et abundanter procedebant: unus ta¬ men dolor angebat, quod nati filii statim post baptismum morie¬ bantur. Factum est autem, ut, dum Comes Gutierre in bello contra Agarenos apud Colimbriam, ut Dux, moraretur; Ilduara eleemosynas daret, ecclesias visitaret, jejunia faceret, preces mul¬ tiplicaret, postulans cum lacrymis a Deo filium benedictionis. Ecclesia fundata erat in altitudine montis Cordubae b , dedicata sancto Salvatori; et distabat duobus milliaribus a Villa-salas: in qua Comites palatium suum habebant. Illa, ut hanc ecclesiam visitaret, et divina officia audiret, in eam sine comitatu, nudis pedibus per iter asperum, cum singultibus et lacrymis assidue veniebat. Quadam die, Spiritus sancti gratia fervens, fessa ex itinere, ad altare procidens et orans obdormivit. Angelus autem Domini ei apparuit, ac eam consolabatur, dicens: Ilduara, gau¬ de : preces tuae coram Deo auditae sunt: concipies et paries fi¬ lium, qui apud homines erit magni pretii, et apud Deum magni meriti. Illa expergefacta gratias Deo reddidit, et statim misit nun¬ tium ad virum suum, ut veniret ad se: qui de revelatione cer¬ tior factus, gratias etiam cum magna laetitia dedit Deo. Post ali¬ quot dies Ilduara concepit, menses gravedinis sine fastidio com¬ plevit , et vigesima sexta die mensis Novembris peperit filium , quem vocavit Rudesindum. Parentes ad reverentiam nativitatis ejus magnas eleemosynas destribuerunt pauperibus, libertatem servis dederunt; et dies illa, quae fuit vigilia sanctorum Marty¬ rum Facundi et Primitivi, apud eos toto tempore vitae laeta et festiva fuit. Imo ipse Rudesindus in testamento suo c praecepit monachis Cellae-novae, ut omnibus futuris temporibus diem illum peculiaribus eleemosynis quotannis celebrarent. 2. Meminerat Ilduara, bonum nuntium se ab Angelo accepis- * Desunt ista in Testamento ejus a Tamajo Salasar cum Vita ex¬ cuso : quod ul suppositum aut mutilum omittimus. Act. Sanet. 3 Fort. 365. sanctitatis Digitized by v^ooQie S. RUDESINDI VITA ET MIRACULA. 33 1. 1 Igitur beatus Rudesindus dumiensis ecclesie episco¬ pus clarissimo regum slemate, patre uidelicel gulierre comi¬ te *, matre uero ilduara nomine, exlitit progenitus, cuius pater in partibus gallecie, atque portugalis prouincie cum coniuge iam dicta legitimam matrimonii contraxit copu¬ lam. Qui cum iustam uitam duceret, et omnibusque feli¬ citatem affectare uiderentur habundare, filiorum, quospre- ueniente mortis articulo amittebat, sollummodo priuaba- tur leticia. Regalibus siquidem ortus natalibus, pulcrilu- dine corporis et sanitate que mortales prima putant pre- dilus, castissime coniugis decore letatus, hereditatem tris¬ tabatur , quia seruabal alienis heredibus. Peragrat ergo cum coniuge monasteria, oblationes et incensum non ces¬ sans ponere super sanctorum altaria, lacrimis rigando ec¬ clesiarum limina. 2. Factum est autem, cum supradictus comes guticr cum rege ranemiro ordonii regis filio apud colimbriam, ut fertur , esset in expeditione, et coniux eius ilduara remaneret apud salam, nequaquam cessans a proposita oratione. Erat autem sala uilla Regia, ab ecclesia que super montem cordubam in honore sancti Saluatoris fue¬ rat consecrata, distans fere per duo miliaria. Que per supercilium montis uiam sibi precepit parare, quatenus et diuina officia celebrantes ualeat auscultare, et a deo pro¬ positam 1 3 petitionem inpetrare. Nam cum cotidie per preci- pilium montis quasi recto itinere ad ecclesiam sancti sal¬ uatoris accederet, nullius iumenti subleuata seruicio, nec militum uel dominarum, ut mos est, sustentata obse¬ quio ; sed discalciatis pedibus incedebat subnixa spiritu sancto. 3. Uerumtamen cum iam cogeretur, parlim itineris diffi¬ cultate, partim uigiliis crebris et alimonie parcitate, ante altare sancti saluatoris prostrata, crebro singultu et assidua percussione pectoris, ad dominum sic loquitur: Domine deus rex eterne glorie, qui hominem de limo terre ad yma- ginem et similitudinem tuam dignatus es formare, et de costa lateris eius adiutorium simile sibi, qui eidem pro se: ideo a die conceptionis filii, ecclesiam juxta Salas coepit aedi¬ ficare : deinde Episcopos ad consecrationem vocavit, et eam san¬ cto Archangelo Michaeli, et omnibus Angelis dedicavit. Concur¬ rentibus autem consanguineis et amicis ad baptismum pueri, pla¬ cuit parentibus, ut in ecclesia sancti Salvatoris super montem Cordubae baptizaretur: quia mater ejus ibi de conceptu revela¬ tionem acceperat. Quaesierunt ergo magnum fontem lapideum, et posuerunt super plaustrum, ut ad hanc ecclesiam sancti Salua¬ toris deferretur. Cum vero boves traherent fontem lapideum, plaustrum pondere confractum est, dumque servi novum plaus¬ trum praeparant; fons baptismatis intra ecclesiam S. Michaelis nuper aedificatam inventus est. Omnes videntes prodigium mira¬ ti sunt valde : parentes autem infantis cognoverunt, voluntatem dei esse, ut in ecclesia S. Michaelis baptizaretur; et ita factum est. Lapideus vero fons baptismalis usque hodie in ecclesia ser¬ vatur. 3 Rudesindus ab infantia non curabat deludis puerorum, nec de vanitatibus mundi, sed legem Dei meditabatur die ac nocte, quam usque adeo studuit implere; ut de eo possimus dicere, quod nulli animum voluptati dedit, sicut Magnus Gregorius di¬ xit de sancto Patre Benedicto. Litteras ac liberales artes facili¬ ter didicit, et in sacra Scriptura multum profecit: in juvenali autem state judicium senis ostendebat. Eloquium ejus dulce et suave mulcebat et attrahebat: verbum in ore ejus potens et ef¬ ficax omnia perficiebat. Erat modestus, maturus, et gravis sine molestia, latus et jucundus sine levitate, vultu placidus, statu¬ ra mediocris. Adhuc in adolescentia tantum virtutibus excelluit, ut fama ejus per totam Hispaniam divulgaretur. Nota enim erat castitas ejus, modestia, misericordia in pauperes, munificentia ad amicos, pietas ad Deum, caritas ad omnes. Episcopatus Du¬ miensis vacavit. Clerus et populus sine dissensione Rudesindum, ut speculum virtutum, in Episcopum suum elegerunt. Ille re¬ nuebat, dicens, se indignum tanta dignitate, et tantum onus non posse sustinere : quia vix compleverat decimum octavum statis annum. Sed instante Clero et populo, a Deo admonitus est, ut 1 Alc. 113. Rubrica: incipit vita sancti rcdesindi episcopi. * Ibii. deest 3 Ibid. propositam sibi * Ibid. hoc mihi * Ibid. famulam tuam, et supra lineam: vel ancillam * Ibid. quam plures a diabuli laqueis pastorali cura abel, quem iniquus frater sola inuidia interfecit, seth di¬ gnatus es restaurare; qui in specie trinitatis apparens abra- he sarrara sterilem uisitasti, et auferens opprobrium an- cille, nato ysaac letificasti; qui annam in silo orantem ab heli sacerdote ebriam uocatam, et post duos annos na¬ to samuele in templo tibi presentasti; qui helisabelh no¬ nagenariam cum conciperet matre tua uirgine, sed pre- gnante spiritu prophetie inquientem, unde hoc 4 ut ueniat mater domini mei ad me, honorasti; exaudi me ancillam tuam 5 * et prole, quam ad laudem et honorem nominis tui, ut abraham ysaac, offeram, me letificare digneris. Cum autem orationi finem imposuisset, dulci somno premitur, et petitionem suam completam fore ne dubitaret, filium uidelicet a deo sanctificalum uita cuius comite dei prece- pta seruaturum, atque quam plures pastorali cura a dia¬ boli laqueis 4 liberaturum, sancta uisione 7 angelica amo- netur. 4. A somno igitur experge facta; nuntios ad suum ui- rum ut nequaquam pedelentim sed quamtotius ad eam re¬ mearet direxit. Cuius protinus legationi obtemperauit, at¬ que ad illam 8 reuersus, narratione eius reuelatione cogni¬ ta, legitimo tempore coniugem cognouit *, que vi x ° Kalen- das marcii secundum diuinam reuelationem concepit. Cum autem dies pariendi appropinquarent, non in magna do¬ loris tribulatione, sed aliquantulum in suauitatis mitiga¬ tione et exultatione 1# , vi.° Kalendas decembris, a deo pro¬ missum nomine Rudesindum peperit filium. Quamuis enim in sanctorum facundi et primitiui uigilia nasceretur, ta¬ men ob sue natiuitatis honorem , seu ipsius peccaminum ablutionem eorumdem martirum festiuitatem, tam eccle¬ siastico quam uario ciborum officio, dum ei uita patuit, digne decorauit, ac cellenouensibus ritu perpetuo ita ob- seruandum reliquit. Quo itaque, ut retulimus, nato, con- uocatis pauperibus clericis una cum sacerdotibus, arces¬ sitis 11 etiam uicinis et parentibus conuiuium celebrant, et filium deo ante altare sancti saluatoris offerunt, sicut uo- uerant. Ibique seruos, ut asserunt, et ancillas libertati tradiderunt, et nonnullarum uiduarum miseriam et ino- susciperet onus Episcopale. Positus m Episcopatu, ut luminare magnum super candelabrum, illuxit Ecclesia: Dei. Pauperibus et peregrinis tanquam pater erat, viduis et orphanis solatium: cu¬ ram adhibuit in docendo et praedicando Verbum Dei et in corri¬ gendo pravos mores: Ecclesias augmentabat, collapsas reaedifi¬ cabat, Clerum animabat, omnes avertebat a vitiis, et attrahebat ad servitium Dei. Jam jam sanctus Episcopus fessus mundi pom¬ pis, et solitudinem appetens, totum se Deo tradere ex corde de¬ siderabat. Interea aliqua monasteria construxit, ad quae tam¬ quam ad portum securum aliquando veniebat, et postquam in il¬ lis se dederat spiritualibus exercitiis, ad Episcopatus curam re¬ vertebatur. Ita temperabat comtemplativam vitam cum activa, ut aliquando Mariae, aliquando Marthae se daret. 4. Ecclesia Apostolica Compostellana per Sisnandum Rudcsin- di consanguineum regebatur: Hic Sisnandus ludis, excessibus, et vanitatibus attendens, officii sui curam parvi pendebat: imo ut flagitiosus, populo, Clero et Proceribus et Regi Sancio infen¬ sus erat. Rex post admonitionem Sisnandum incarceravit, et an¬ nuente Clero et populo Rudesindum substituit, ut consaguinei sui defectus suppleret. Ille novum Episcopatum accipere nole¬ bat : sed Rex cum Magnatibus contendit, quousque consensit et accepit. Hoc tempore, absente rege, Gallaecia a Normandis in¬ vadebatur , et Portugalia a Mauris devastabatur. Rudesindus, exercitu congregato, confidens in misericordia divina magis quam in illo, repetensque versiculum Psalmi, Hi in curribus, et hi in equis; nos autem in nomine Domini Dei nostri invocabimus, Normannis et Mauris obviavit; Normanos, favente Deo, ex Gal¬ laecia expulit; Mauros sic repressit, ut intra terminos suos con¬ tineri coegerit. Victor a Compostellae Civibus communi gratula¬ tione receptus est. Post pauca Sancius Rex moritur; quo cogni¬ to, Sisnandus vincula confringens, e carcere fugit, et ipsa nocte Nativitatis Domini nostri Jesu Christi Rudesindum cum Canoni¬ cis pausantem aggressus est. Gladium strictum manu portabat, quo mortem minabatur, nisi Episcopatum relinqueret et civita¬ tem desereret. Rudesindus ponderosis verbis temeritatem arguit, I Alc. 113. uisitatione * Ibid. ad eam 3 Ibid. legitimo tempore cognouit suam congugem, 10 Port. 365. mitigationis exultatione II Alc. 113. accersitis 12 Ibid. uicinis pauperibus Digitized by Google $6 S. RUDESINDI VITA ET MIRACULA. piam suis suppelleclilibus subleuauerunt. Quin etiam di¬ midium hereditatis, que sala uocatur, in qua promissio completa est ‘, uouerunt. Ibique ecclesia, ut dicitur, ad honorem dei et sancti michaelis angelorum principis in testimonium fabricauerunt, et uocatis episcopis eam con- secrauerunt. 5. Sed cum tempus in quo per aquas * regenerationis a culpa primi parentis liberaretur 1 * 3 appropinquaret, in patris et matris firmum ducitur deliberatione, ut ibi fidei sacramentum recipiat, ubi a domino per angelum promis¬ sus fuerat 4 . Cum ergo uas lapideum, in quo per aquas ba- btismatis regeneraretur 5 * , plaustro ueheretur, diuina proui- dente gratia *, cum ante ualuas ecclesie Sancti michaelis, quam nuper dedicauerant, transiret 7 * 9 10 II , fractum est plaus¬ trum, et uas, quod fons uulgo dicitur, in ecclesia esLin- uentum, et usque in hodiernum diem honorifice custodi¬ tum. Quod diuina dispensatione fieri, postquam parentes intellexerunt, puero ibi babtizato, ecclesiam cum supra- dicla hereditate ecclesie sancti saluatoris, que est super montem cordubam ®, ubi repromissus fuerat, iure testa¬ menti liberam dederunt. Creuit autem puer indolis egregie; et non nugis et derisionibus, sicut fit in pueris, uoluit primam loquelam informare, sed litterali studio traditus, uerbum dei meruit discere. Ad ultimum uero uigore cas¬ titatis armatus, humilitate non uiciosa circumuallatus, pa- cientia corroboratus, caritate supra quam dici potest subli¬ matus, ad sacrorum ordinum apicem meruit peruenire. Cre¬ uit etenim eius fama, et eius bonitate tota replebatur yspania. 6. Interea sedes dumiensis ecclesie orbata est suo an¬ tistite. In qua populo plaudente * et omni clero deum cu¬ ius reuelalione fiebat laudante 1# , rege ordonio iamdicti ra- nemiri regis filio, cum omni milicia annuente, rudesin- dus non sponte sed quasi coactus xviu. 011 elatis sue anno ordinatur episcopus. Cuius sedis cathedram dum optine- ret quantum ecclesiam augmentaret, quam honeste cleros tractaret, quam diligenter ecclesias restauraret, uiduis et orphanis, aduenis et peregrinis, de reditibus proprie he¬ reditatis quam familiariter ministrauerit, pro sui magnitu¬ dine nemo sufficienter posset describere. Erat enim uul- tus eius angelicus, et sermo dulcedine predicationis mel¬ lifluus Sed non multo post, ut fertur, rege ordonio pre- prophetans, mortem violentam Sisnando cito eventuram; quae ita contigit, sicut ei fuerat a Rudesindo praedicta. Ille sine mo¬ ra ex Compostella exivit, et laetus confugit ad monasterium S. Joannis de Cabero, quod aedificaverat. CAPUT II» Monasterium Cella->nova ex trucium. S. Budesindi vita monastica : dignitas Abbatis. 5. Sanctus vir Rudesindus solitudini, orationi et contempla¬ tioni totum se dedit in istis temporibus, in tantum ut orans per¬ noctaret. Dum ergo instantius in monasterio Caberi contempla¬ tioni vacaret, mundi pompis et vanitatibus renunciarc decrevit. A Deo oranti revelatum est, ut in oppido Villare probe Limiam coenobium aedificaret; et consecrans Sancto Salvatori, in eo mo¬ nasticam vitam ageret. Hac revelatione accepta, sanctus Episco¬ pus ad Villare venit, ut locum sibi assignatum a Deo videret. Postquam vidit, gavisus et: quia hoc Villare fuit haereditas avo¬ rum suorum, situmque erat in amoena valle, plena fontibus et rivulis, aptaque floribus, fructibus et herbis producendis, nec non et arboribus pomiferis. Statim inceptum est aedificium mo¬ nasterii , quod Rudesindus Cella-nova, ab omnibus vocatum est vocabulo monasterii. 6. Octo annis constructa sunt omnia monachis necessaria, vi¬ I Alc. 113. facta est * Ibid. per aquam 3 Ibid. liberatur 4 Ibid. ubi a Domino promissus per angelum fuerat 5 Ibid. baptismatis uas futurum spiritus sancti regeneraretur - 4 Ibid. diuina prouidentia 7 Ibid. sancti michaelis ecclesie transiret, quam nuper edi- ficaucrat * Ibid. que super montem cordubam'posita est, 9 Ibid. aplaudente 10 Ibid. cuius fiebat nutu ac revelatione laudante, II Ibid. octauodecimo fato coucedente, mendumensis ecclesie sorlitus esi digni¬ tatem, quam totius bonitatis mirifice fecit illustratam. Non post multum autem tempus 1J , rege Sanlio supradicti Regis ordonii fratre suadente, et comite compostellane prouinlie 14 cum populorum frequentia enitente, ipso uero reclaman¬ te , et se indignum ad tantum opus dicente, quamvis in¬ vitus tamen hyriensem apostolice sedis optinuit cathedram. 15 Eo tempore quo beatus rudesindus hyriensem eccle¬ siam regebat, etgallecia u , ut asserit I6 , cum gallecia iam fe¬ re tota inuaderetur a normanorum multitudine, et portuga- lensium prouincia uastaretur a sarracenorum fortitudine, et rex santius memoratus in toletanis partibus teneretur co¬ tidiana uinearum et segetum de populatione, et ostium a Christianorum finibus expulsione, rudesindus 17 ; quia rega¬ libus ut diximus erat ortus natalibus, regias uices in se- cularibus, episcopales uero in ecclesiasticis meruit optine- re. Sed dei misericordia, que nullum in se confidentem deserit, illum protegente, et que facienda essent illi con¬ sulente, portugalensium patriam liberauit a paganorum per¬ fidia, etgalleciam tutam reddidit a gallorum superbia. Post hec autem uolens cum seculi pompis episcopatum relin¬ quere, et solitariam uitam ducere, aliquanta monasteria, ut asseritur, fecit construere quam ad ultimum in somnis deica amonitio studuit amonere, ut in limie partibus in sancti saluatoris honore monasterium faceret edificare, in uilla uidelicet que uulgo appellabatur uillare, cuius no¬ men postea idem episcopus in eius edificalione fecit trans¬ mutari , et cellam nouam decreuit appellari. Quam uil- lam , sicut in testamentis monasterii reperimus, eiusdem episcopi auus nomine ermigildus cognomento menendus, regali uidelicet linee propinquus, ex regis adefonsi muni¬ ficentiis est adeptus 18 . Nam cum eidem regi vii. annorum curriculo illius quidam ex principibus nomine guicia, rebellis nullo modo obtemperaret seruitio exiit edictum a re¬ ge, eundem per prefatura comitem ermigildum armata mi¬ litum manu petere quatenus uel sic illius contumatiam pos¬ set contundere. Quod si ita idem ermigildus ageret 2# , et eum subderet sub ipsius dominio M , omnem hereditatem, quam ille iniusto possidebat imperio, tara ipse quam cius posteritas iure hereditario possideret perpetuo. Cui ermi¬ gildus : Opportet me utlibet quicquid iniungeris 12 proposse delicet ecclesia cum sacristia, claustrum cum cellis, capitulum et refectorium. Omnibus his constructis, vir Dei congregavit multos monachos ex diversis monasteriis, eligens meliores, gra- dientes iuxta normam Sanctorum Patrum, voluntatemque haben¬ tes bonam in ea. Franquillam Abbatem S. Stephani vocavit, ut novum monasterium regeret, a quo ipse sanctus vir, Episcopali pompa deposita, habitum religiosum suscepit, et regulam S. Be¬ nedicti professus est. Hic Franquilla erat vir sanctissimus, et speculum omnium virtutum: solicitus et attentus ovibus suis de illarum profectibus spiritualibus valde curabat. Hoc magistro, mirum est, quantum Rudesindus excelluit in caritate, obedientia, humilitate et paupertate. Mirum est, quomodo se totum tradidit negationi sui ipsius, mortificationi voluntatis suae, vigiliis et ora¬ tioni. Et quia cognovit, hoc suum monasterium ad hoc fuisse ele¬ ctum a Deo, ut multi in illo a laqueis peccatorum liberarentur, et a potestate satanae; ideo voluit, ut omnes Fratres in illo vi¬ ventes, ad culmen Evangelicae perfectionis properarent. Ipse ve¬ ro sanctus exemplo et doctrina omnes antecedebat, intentus psal¬ modiis, vigiliis et obedientim sub Franquilla Abbate, cui in om¬ nibus obtemperabat; quamvis super partes Gallaecis regias vi¬ ces imperando exerceret. Multa monasteria a fundamentis extra¬ xit , alia reaedificavit, alia correxit et ad primum suum statum restituit: ad quae Abbas Franquilla magnum adjumentum erat cum aliis Fratribus sanctae vitae et conversationis. 7. Peractis jam multis diebus quadam die... 11 Alc. 113. et sermo melifluus. 13 Ibid.. Non post autem multum tempus. 14 Ibid. et compostellane prouincie comite 13 Poii. 305. Rubrica: in translatione sancti bodesindt 14 Alc. 113. desunt 17 Ibid. rudesindus episcopus 19 Port. 366. est tali pacto adeptus. 19 'Alc. 113. quidam illius ex principibus 20 Ibid. Quod ita idem ermigildus si ageret 21 Ibid. et eum sub ipsius dominio subderet 22 Ibid. iniunseris Digitized by v^ooQie 37 S. RUDESINDI VITA ET MIRACULA. peragere, si 1 2 hereditatem quam asseris meo iuri facias subcumbere. Quod libenter regi complacuit, et sic ipse iu- dicauit * iure iurando concessit. Qui protinus regium exer¬ citum regis iussu coadunauit, et iunctis parentibus gui- ciam obpugnando dei aminiculo apprehendit, et regi ade- fonso Oueti tradidit, qui eciam in carcere pessime 3 * * 6 uitam finiuit. Ermigildus itaque regis concessione, cunctam iam- dictam hereditatem uidelicet, ut fertur, leporarium mon¬ tem , et maximam tam de limia quam omnem de bubalo partem hereditario iure absque ulla contradictione susce¬ pit. Post cuius excessum illius posteri secure retinuerunt. Item * quos filius eius gulier comes, Sancio supradicto * rege concedente, tunc regni monarchiam tenente \ suam portionem in pace possedit, ac filiis suis, tam beato Rude- sindo, quam his quos post eum ex coniuge sua ilduara impetrauit, diu ante obitum ad possidendum diuisit. In¬ ter quos infans froyla, qui apud uillam nouam in sede paterna morabatur, prefatam uillam nomine uillare in por¬ tione accepit, quam iterum ab examena supradicti santii re¬ gis sorore, tunc in limia apud saturicus * commorante, per litterarum descriptionem 7 confirmatam habuit, ac postea fratri suo beatissimo rudesindo episcopo ad construendum inibi monasterium, uti eidem episcopo 8 * 10 in somnis fue¬ rat * reuelatum, pro anime sue remedio libenter tribuit, ac firmissimo testamento, quod usque hodie penes nos ha¬ beretur, concessit. Qui statim ad hec beatus episcopus ru- desindus regem ranemirum la memorati sancii regis natum, qui tunc imperabat, petiit, et ei sui cordis archana pate¬ fecit, cui ultro assensum prebuit, et non multo post pri- uilegium, quod actenus apud idem cenobium retinetur, condonauit, uidelicet, non regibus, non episcopis, non archiepiscopis, non principibus 11 , non cuilibet homini, ni¬ si tamen l * deo, et summo romano pontifici, quantumlibet 11 uidelicet ad fidei sacramentum pertinet obedire precepit, insuper et adminiculum multorum prediorum impendit. Ad quem locum mox reuersus episcopus sanctus, ualde est lelificatus, eoquod ille locus tam uineis, quam pomi¬ feris arboribus, siue segetibus esset decoratus, atque pla¬ nitie dilatatus pratis ac obtimis aquis irrigatus, vbinam utiles monachorum habitationes, matre eius ylduara sibi auxiliante cepit edificare, et ecclesiis prope sancti marti- ni oraculum, quod ibi olim, ut fertur, fuerat extruclum decorare, quod actenus ex sinistra ecclesiarum parte cer¬ nitur restauratum constare. Quarum excellentiorem edifi- cauil in honore sancti saluatoris, secundam in honore san¬ cti Petri, terciam in honore sancti iohannis apostoli, do¬ mino dedicari uoluit, fecit et intra monasterii claustrum prope promptuarium non longe ab eisdem ecclesiis, san¬ cti michaelis archangeli oraculum, uisu ospitiolum paruu- lum, miro lapideo opere tabulalu, oculis ualde admirabi¬ le cernentium. Ecclesiis itaque peractis, et omnibus ne¬ cessariis edifitiis consumatis, uidelicet, que monachis in claustro sanctam uitam ducentibus sufficerent, et hospiti¬ bus et peregrinis quietem et refrigerium darent. Septimo igitur anno expleto, et inchoante, ut fertur, octauo, omni¬ bus ut diximus que ad monasterium pertinent completis, monachos ex diuersis partibus aggregauit, religionis habi¬ tum sibi applicuit, et sic factus monachus abbatem sancti stephani franquilam petiuit, cui olim idem cenobium pa¬ ter eius gutier ordonii regis nutu restaurandi causa exhi¬ buit, ex quo abstracto sibi associauit, et sui ac totius mo¬ nasterii sub regula sancti benedicti patrem et rectorem, si¬ cut in testamentis resonat, constituit, sub cuius ditione mirifice deo militauit. Quamuis enim humilitatis causa 1 Alc. 113. maxime si 2 Ibid. et sicut ipse petebat 3 Ibid. pessime in carcere * Lege Inter 3 Alc. 113. Inter quos comes domnus gutier eius filius san¬ cio supradicto 3 Ibid. regni monarchiam tunc tenente 6 Ibid. et Port. 365. saturicas 1 Alc. 113. descriptione * Pori. 365. tempore * Alc. 113. fuerat in somniis 10 Ibid. ranemirum regem M.H. Tom. I. sub abbatis imperio degebat, tamen in sacri ordinis con¬ secratione, episcopales uices non amittebat “, et uniucr- si census utilitatem computauit, ac de his perpetuum deo olographura fecit, et monasterio ab ipso, ut retulimus, uocato cella noua cum seruis et ancillis mancipauit, et unicuique, ut fertur, quid operis deberet facere imposuit. Hinc pater eius gutier, simulque episcopi, fratres, ac so¬ rores , et plerique alii ei opitulatione 13 impenderunt, et cenobium late hereditatibus ditauerunt. Similiter mater eius ylduara omnium que uidebatur possidere per dei et filii amore simile opus peregit, que non multo post uite cursum ibidem, ut credimus, feliciter consumauit. Pro cuius soluendis peccaminum nodis, mox sanctus episco¬ pus rudesindus cum omni cetu congregationis longo tem¬ pore potitur sacrificiis. 7. Post non multos uero annos quadam die episcopo cum abbate franquila, ut asseritur, consedente, uisa est ei ab ore abbatis species columbe sepius exire, atque iterum intrare. Cui episcopus: abba, uideo columbam ab ore tuo regredi simul et ingredi. Ad quem abbas: Quod asseris, paler, me nescire plane profiteor. Cui iterum episcopus: Scito, abba, quod columba hec nichil aliud est nisi nuncius dei, qui te in proximo inuitat ad regnum. Qui non multo post, ut episcopus dixerat, glo¬ rioso fine clausit terminum uite. Cuius peractis exe- quiis sanctus episcopus rudesindus a monachis abbas eli¬ gitur ; abbaliales uices possidens, tamen episcopales non amittens. Porro quante sanctitatis fuerit; quam pius, quamque benignus erga omnes extilerit, Karitas non ta¬ cuit : cum 16 iustum ut melius proficeretur sacri uerbi le¬ nitate instruebat; et comotum seu superbum, ut emenda¬ retur, legis suauitate et gehenne terrore mitigabat, iuxta illut apostoli: Argue, obsecra, increpa in omni pacien- cia et doctrina. Ad cuius mirabile exemplum, hinc epis¬ copi dignitatibus episcopii spretis; hinc abbates honoribus abbatie abiectis ; hinc turbe populorum , tam nobilium quam ignobilium, cosmi 17 diuitiis derelictis, ueniebant, omnia sua seque dedentes. Sed et nonnulla monachorum ac monialium monasteria sub eius dulcissimo imperio sub¬ mittebantur , que in limie et gallecie seu portugalis pro- uincia constructa esse uidebantur; cuius melliflua doctri¬ na salis educabantur. 8. Factum est autem, sicut plerique testantur, ut qua¬ dam die apud portugaliam unum ex his, nomine sanctus iohannes de uenaria, ab ipso uisitarelur; et a senorina eiusdem cenobii abbatissa, et ipsius, ut dicitur, consa- guinea , offitiosissime susciperetur. Cumque sederent, et inter sacra colloquia ei munusculum ab illa exhibe¬ retur , et pre sacro amore sed frequenter intuerentur; duo operarii, qui super domum operiendi causa cum aliis operabantur, inter se male de eis senserunt. Quos sta¬ tim inmundi specie 18 inique inuaserunt, et in terra abs¬ que anima, iusto dei iuditio, proiecerunt. Tunc quidam qui adstabant, quamuis perterriti, eorum corpora susce¬ perunt , et intra ecclesiam ante altare deposuerunt. Ru¬ desindus post hec episcopus almus, tam a senorina quam a cunctis qui aderant attentius exoratur, quatenus suis sanctis precibus, eis salutis beneficium prestare dignare¬ tur. Quorum precibus uir dei compulsus, deique pietate confisus, oratorium ubi mortui iacebat 19 ingressus, fle¬ xis genibus sic ad dominum loquitur: Domine deus ccli et terre, qui lazarum qualriduanum et uidue mulieris fi¬ lium, ac principis sinagoge filiam suscitati *°, hos, quesu- mus, famulos tuos ab inimici nexu libera ac excita, ut 11 Alc. 113. non regibus, archiepiscopis, non episcopis, 11 Ibid. tantum. Fragmentum de vita et miraculis sancti Ru- desindi , tn codice Alcobacensi 113 descriptum , terminatur hic. 13 Pori. 365. quantum 14 Ibid. amittebat. Deinde omnem hereditatis axem, et 13 Ibid. opitulationem 13 Ibid. ut 11 Ibid. deest 11 Ad. Sanet. Spiritus. “ Ibid. et Port. 365. iacebant *® Ibid. suscitasti 10 Digitized by v^ooQie 38 S. RUDESINDI VITA ET MIRACULA. uiuentes tibi demus laudes in secula. Cumque diutius per¬ orasse!, oleum benedictum accepit, et per eorum ora seu per oculos in modum crucis cum police superunxit, et ait: In nomine sancte trinitatis patris et filii et spiritus sancti, sani et liberi a mortis somno surgitc. Qui proti¬ nus ad hanc sancti rudesindi pontificis uoce tam ab im¬ mundis spiritibus quam a morte incolumes surrexerunt; et hoc, quod retulimus, sicut eis euenerat proprio ore patefecerunt, 9. * Item alie tempore cum a concilio, a ’ quod inerat, reucrteretur, et post horam in.* m a fratribus expectare- tur, angelice uoces in medio itineris ab eo 1 * 3 4 sunt audite ad modum canentium officium misse. Descendit igitur episcopus, et orationem faciens fixis genibus, donec ei uisum esset audire ite missa est, iacuit prostratus. De¬ inde surgens monasterium ingressus est. Cum autem mo¬ nachi se prepararent ad celebrandum misse officium, con- uocalis omnibus ad capitulum, et quod sibi uisum fuerat postquam dixit; ut post canonicas horas nemo, quamuis gradu celsior, prestolaretur, sed officium misse in cons¬ titutis horis celebraretur, tali reuelalionc monitus firma sanctione instituit. 10. Accidit eodem tempore, ut regina aragunti, que sanctam uitam ducebat, monasterium quod saliccta uo- catur edificauit, magno teneretur languore. Hec autem, cum infirmaretur, ad consubrinum suum episcopum nun- cios direxit, quatenus eius presencia et 5 sanctis oratio¬ nibus uisilaretur. Quod audiens episcopus, fusis ante deum precibus, iter ingressus est 6 . Cum autem mon¬ tem qui sandin dicitur ascenderet, angelorum uoces glo¬ ria in excelsis deo cantantium, suaui modulatione cum audiret, in terra prostratus et iterum sursum cleuatus, secum euntibus sic est orsus. Reuertamur fratres ad mo¬ nasterium, quia regina iam huius uite tcrminauil cursum, et a deo meruit obtinere triumphum. Quireucrsi, nuncium miserunt, et ita reperit 7 , sicut episcopus dixerat. Post non multum uero temporis uir deo deditus, cum iam ui- deret se erumnas 8 * 10 II huius seculi terminare, et post huius peregrinationis exilium propriam hereditatem recuperare, conuocatis in unum fratribus, eos sic sancio sermone et meliflua locutione fuit admonitus: Ea fratres, nexibus hu¬ ius carceris, et de periculo exilii presentis iam liberor. Quamobrem sancte professioni, cui deo adiuuanlc regu¬ lariter seruitis, hoc cenobium cum hereditatibus et serui- entibus deo cui digne militatis, et uobis, qui eo protegen¬ te sanctam uitam ducitis, ab omni parte, tam a regia quam episcopali siue a qualibet liberum relinquo. Scruos et liberos, mobiles et ignobiles, ex qualicumque regione, sanctam et huius professionis uitam cupientes ducere; quod uidelicet monasterii substaucia potuerit sufficienter capere, in' hoc cenobio ritu perpetuo iubeo recipere. Non enim deus personarum prosapia congratulatur, sed con¬ tritione cordis et obediencia in bonis delectatur. Cumque ualde a langore urgeretur, * adstanlibus cunctis fratri¬ bus cum episcopis qui aderant, ceperunt unanimiter di¬ cere cum lacrimarum suspiriis : Domine pater, prouide et considera de tantorum agminibus, quos adquisisti, nutris¬ ti, et erudisti; cui nostri curam comendarc debeas, aut quem patrem ucl tutorem eidem ecclesie restituas. Scis enim, domine, quia sepe per spatia annorum mutantur omnia rerum actionum ‘°. 11. His uerbis et fletibus comotus, et euangelica eru¬ 1 Pori. 363. uoccm I Aet. Sanci. Rttbrica: CAPUT III. S. Rudesindi coelestes vi¬ siones. Mors. Sepultura. 3 /bid. et Pori. 363. ad 4 Pori. 363. a beato 5 /bid. deest 6 /bid. aggressus est 7 Aci. Sanet, repeterunt. * Pori. 363. erumpnas * Ibid. sumptis misleriis 10 Aet. Sanci, omnium rerum actiones. II Pori. 3G3. deest 12 Aet. Sanet, haec. 13 Ibid. Filiumque meum spiritualem. M Ibid. et Port. 363. auxiliaturus ditione instructus, nec noneciam “ canonum decretis com¬ pulsus, hac 12 eis flebili uoce respondit: Confidite, o filioli et domini, et spem ueslram in domino ponite; quia non uos relinquam orphanos. In primis comendo uos creato¬ ri meo domino iesu christo, cui uos acquisiui, et in cuius amore hunc locum construxi; et ad regem, qui in urbe legionensi in apice regni unctus fuerit, ad saluandum et tuendum potius quam ad imperandum. Et instituo uobis patrem hunc filiumque tam specialem 13 manillanum abba¬ tem. Et post ipsum qui uicem christi agere uidetur, sem- per tantum a monachis secundum benedicti regulam pro abbate eligatur, sapiencia, scilicet, eruditus, uita proba¬ tus, et omni collatione preeleclus. Itaque scitote quod ego uobis ero auxiliatus 14 , locumque istum protecturus, et malefactoribus semper ulturus. His dictis xlii.° anno ab initio, quo cenobium cepit cdificare, lxx.° 15 autem post eius sanctam in monte corduba promissionem, ex quibus x. m 16 in episcopatu, xx.'ii.° 17 inabbacia, die kalendarum marcii v.* uidelicet feria, existente completorii hora, ad¬ stanlibus omnibus de eius absentia ualde plorantibus, sed de ipsius felici gloria letantibus, rege ranemiro, supradi- cti sanlii regis filio, imperante, cum sanctorum agmine immarcessibili trabea et indeficienti corona a remunerato¬ re omnium bonorum feliciter in gloria est coronatus. Ea¬ dem uero hora, ut asseritur, qua sanctus uir rudesindus obiit episcopus beata senorina, cuius superius mentionem fecimus, dum completorii officium pariter perageret cum suis monialibus audiuit psallencium uoces in celo, et di¬ centium te deum laudamus. At illa eis 18 curauit interro¬ gare, si earum aures uoces ille percuterent. Quo 19 dixe¬ runt : Minime. At ipsa quadam puella ad se adeita ora¬ tione premissa interrogat 20 si aliquid audiret. At illa: Audio uoces quasi in celo, sed quid sit prorsus ignoro. Que respondens ait ad omnes: Scitote dominum nostrum rudesihdum episcopum migrasse a seculo, et nunc angeli cum hymnis et laudibus deferunt in excelsum. Que cel¬ lam nouam miserunt et ita die et hora sanctum uirum obisse inuenerunt, sicut eis dixerat beata christi ancilla. Sepultus uero est honorifice prope ecclesiam sancti petri in lapideo sarcofago, ubi poscentibus preslanlur beneficia dei ad honorem et laudem nominis sui. Qui cum patre et spiritu sancto uiuit et regnat per infinita secula seculorum amen. Tempus uite et series beati rudesindi episcopi, sic breui- ter distinguitur. Nam cum era nungenos quadragenos et qui¬ nos annos protraheret idem sanctus uir vi. kalendas decem¬ bris die v.* feria natiuitatis exordium sumpsit. Porro xm.® kalendas maii mi.* post pascha feria era nungenos sexage¬ nos et ternos annos ducente gradum episcopalem suscepit. Hinc era nungenos r.xx.* et ternos annos trahente eellc no- ue monasterium hedificare cepit, ubi postea die kalenda¬ rum marcii, v.*, scilicet, feria, hora completa, era mille¬ nos denos et quinos annos fundente ad christum migrauit, a quo decenti hora ut apparet quietis denarium decenter impetrauit iuxta illud euuangelii: Cum sero autem factum esset dicit 21 dominus uinee procuratori suo: Voca ope¬ rarios, et redde illis mcrccdem. Unde quia iste uir bea¬ tissimus a prima hora diei hoc est a i.* etate in domini uineam digne laborauit. Post finem 22 diei digna premia secundum iamdictum prcceptum domini non inconuenien- ter accipere meruit. Cuius semper auxilium nos comite¬ tur per eum qui uiuit et regnat cum deo patre in unita¬ te spiritus sancti deus per 23 secula seculorum Amen. 1J Ad. Sanet. Mendum hic est ex Actis Hispanicis corrigen¬ dum: ubi legitur: setenta anos despues de su nascimento. Se¬ ptuagesimo anno abejus nativitate, nulla facta mentione profes¬ sionis facta in monasterio Cordubensi: gum verba male inlrusa sunt, aut certe alius annus praeponendus. Natus autem est anno 907. 16 Act. Sanet. /Ii numeri videntur turbati, cum pro decem in alio MS. Latino et Hispanico legantur triginta duo. 17 Act. Sanet, viginti vero 18 Ibid. et Pori. 363. eas 19 Ibid. Que '° Port. 363. interrogabat 21 Ibid. dicitque 12 Ibid. Post prime 25 Ibid. per omnia Digitized by S. RUDESINDI YITA ET MIRACULA. 39 Incipit capitulatio in libro i.° uirtutum Sancti Rudesindi episcopi et confessoris. Quomodo petrus gundisalui crepuit medius. Qualiter munio uelasci effectus est mutus , et postea de¬ functus. De muliere illuminata, et filio a demone liberato. De ferreis circulis fractis. De muliere illuminata. De serpente eieclo a muliere. De serpente eiecto a puero. De naui uenienle ad uiatores. De muliere a demone uexala et postea liberata. De homine a uinculis liberato. Incipit liber i. u * miraculorum Sancti Rudesindi episcopi et confessoris, qui a deo per ipsum post eius obitum sunt facta, et a magistro Stefano cellenoue monacho edita, et ab eo 1 ab his qui uidere co¬ gnita. 2 1. In tempore namque regis adefonsi, filii regis fernan- di, sicut a reuerendis celle noue fratribus didici, infans ieluira, ipsius regis germana, in hac morabatur prouin- cia. Que abbatem pelagium bone memorie, qui modo pro¬ pe ecclesiam sancti michaelis quiescit, multis modis affli¬ xit, et hereditatem monasterii seuissima donatione oppres¬ sit. Abbas uero coactus cum paucis eius tirannidem fu¬ giens in insulas de corugio, ut saltem ibi deo quiete ser- uiret, profectus est. Interea infans ieluira petrum gundisal¬ ui apostatam, et secularem ducentem uitam, huic preposuit monasterio. Decreuit ergo supradictus petrus monachos a claustro expellere, et intra cellas que ante ecclesiam sancti michaelis sunt includere, et iam dicta ieluira, cum militibus et matronis seu cum omnibus aliis, in claustro et in refecto¬ rio siue in fratrum dormitorio permanere. Quod firmum et ut in sequenti die fieret sanccilum, postquam comper¬ tum est monachis, et eis ad cenam a solita portione ab eo aliquid subtraheretur, eadem hora cum lacrimis et sin¬ gultibus ante sepulcrum sancti rudesindi se prosternunt nudis genibus. Quorum unus tam 3 decrepitus, erecto ba¬ culo quo sustentabatur, percutiens monumentum , magno eiulato sic conqueritur: Cur nos, rudesinde, hic congre¬ gasti ? Cur nos sub specie religionis, quam nunc in te fal¬ sam fuisse comprehendimus, decppisti ? Cur nos auulsos a propriis sedibus, ubi ut licebat uiuebamus, ad seruien- dum non deo ut predicabas, sed tirannis prebuisti ? Si sanctus es, libera nos. Cumque orationem fratres cora- plessent, ipso die sero post cenam iam dictus petrus in thoro quiescens, magno sonitu crepuit medius, et statim obiit peregrinus. Ad cuius interitum memorata ieluira sur- rexit, et concito gressu absque ulla iumenti subleuatione, pre nimio sancti antistitis rudesindi pauore, uillam nouam deuenit. Que per se abbatem pelagium expetit, et ad mo¬ nasterium honorifice reintegratis omnibus transducit. 2. Vt asserunt, et sancti uiri qui presentes fuere mihi 1 Pori. 365. et * Aci. Sanet. Rubrica: LIBER II. Capitulatio Virtutum, seu Miraculorum Rudesindi Episcopi, qu® a Deo per ipsum post ejus obitum sunt facta. CAPUT I. Oppugnatores monasterii pu¬ niti. Farta miracula. 3 Pori. 365. iam 4 Act. Sanet, desunt. referunt 4 , quemdam militem regis, qui munio uelasci uo- cabatur, infirmum in hoc monasterio comes dimiserat rey- mundus. Hunc autem in cenobio honorifice tractabant, et que necessaria erant, ei administrabant. Sed cum quo¬ dam die ille superflua quereret, et a cellarario que que- rebat, quia minus 5 erant non impetraret 6 , et eum ma¬ le et inhoneste tractaret, ante promptuarium in impetu fu¬ roris consedit, et cuidam elhiopo ut portas frangeret im- perauit, et que uellet, inhoneste multato monacho, si con¬ tradiceret, inde traheret. Quod postquam compertum est monachis, tam illi quam cellararius ad sepulcrum san¬ ctissimi uiri rudesindi concurrunt, et ut domum suam) quam ipse pauperibus dederat, non militibus, una ut de¬ fendat, multis cum lacrimis postulant. Eadem uero hora effectus est mutus, et in sequenti die defunctus. 3. Quodam itaque tempore in partibus camporum que- dam femina amisit lumen oculorum. Que dum ceca per multa tempora maneret, et multorum sanctorum limina lacrimis perfunderet, in somnis est amonita ut sancti ru¬ desindi festinaret adire sepulcrum. Ipsa uero auditum no¬ men, quia nunquam alias audiuerat, multos percunclan- do, et paulatim de patria in patriam incedendo, demum partes inlrauit limie. Cum autem incolas eiusdem patrie percunctaretur, ab eis ut collam nouam peteret amonetur. Ingressa itaque cellam nouam, ante sancti uiri monumen¬ tum peregit uigiliam. Mane itaque lucescente, ipsa, que ceca fuerat, iubar solis cepit uidere. Recepto igitur lu¬ mine, in propria reuertilur, et post annum cum puero a demone uexalo ipsa siquidem ut ante ceca, quia uigiliam sancti rudesindi ceu uouerat non obseruauit, ante sepul¬ crum sancti ubi reperitur. Peractis itaque uigiliis ipsa itu¬ rum 1 illuminatur, et puer a demone liberatur. 4. Item in temporibus abbatis petri quendam cecum mulli qui adhuc supersunt sanciam uitam ducentum uide- runt. Qui ut strictiorem uitam * duceret, et peccata sua ieiunio et oratione, nec non et carnis maceratione, diu¬ tius fleret, ferreis circulis 8 accintus est. Cum autem car¬ ne supercrescente armille ferree, quibus brachia circumda¬ bantur, iam penitus cooperirentur; et circulus, quo uen- ter cingebatur, ob ulcera ex fractione carnis tumencia, non uideretur, magno et intolerabili dolore afficiebatur. Quip¬ pe cum nec medicina foueri, nec alicuius instrumenti po¬ terat auxilio consolari. Visis itaque, nam prope monaste¬ rium morabatur et monachis ut poterat famulabatur, que per sanctum uirum fiebant, miraculis; ante illius tumbam nocte tota excubans, aurora superueniente iacuit semiui- uus. Sole uero iam oriente, ligamina ferrea fracta sunt, sancti rudesindi medicina superueniente, et ipse sanus fa¬ ctus coram sepulcro deum laudans a monachis eslinuentus. 5. Postea uero cum supradictus cecus ligaminibus fer¬ reis per sanctum rudesindum solutus, solitariam uitam in monte, qui sandim dicitur, duceret, uxor eius ceca effe¬ cta est. Hec autem dum cotidie ante sarcofagum sanctissi¬ mi uiri preces funderet, officia quoque diei ac noctis dili¬ genter audiret, die appropinquante manus ante basilicam * solito more cepit abluere. Cum uero proprias manus ui- deret, timens ne malignus spiritus eam illuderet, domum reuersa est. Sed cum ex consuetudine ad ecclesiam no¬ cte ueniret, et orationem ex more deo cum lacrimis fun¬ deret, arcessito sacristario se uidere confessa est. Ipse au¬ tem inquiens: uade et deo gratias redde. Jam ad secundam horam sole ascendente, nono anno sue cecitatis, per bea¬ tum rudesindum illuminata, cunctis prebuit miraculum. 6. Eodem fere tempore cum quedam mulier iuxta pa¬ rietem dormiret, peccatis exigentibus, a serpente inuasa est. Que, dum valido dolore torqueretur, et uicinarum ecclesiarum ante limina 'prosterneretur, ante sepulcrum tandem sancti episcopi presentatur. Itaque monachorum adiuta precibus, et sanctissimi rudesindi- coruscantibus uir- 5 Act. Sanet, nimis 6 Port. 365. impetrauit 1 Act. Sanet, iterum * Hic desinit fragmentum de vita et miraculis sancti Rudesin¬ di, in codice 365 Portucalcnsis Bibliothecae descriptum. 8 Act. Sanet. In alio codice: Flexis circulis. * Act. Sanet. Ibidem: ante fontem Basilicae. Digitized by Google 10 S. RUDESINDI VITA ET MIRACULA. tutibus, serpens ore ipsius proicitur, ut cum fugeret ad- stantibus, qui paulo ante uobis me audiente recilauerunl, tenetur et interficitur. 7. Item alio tempore quidam puer, qui circa hoc mo¬ nasterium , erat enim famulus, morabatur, cum peccora custodiret, fuste proiecto, ut fit post peceudes, cecidit in¬ ter uepres. Qui dum incaute nil suspicans, ut stipitem ac¬ ciperet , se indinasset, forte serpens non magnus per os eius saliens in uentrem descendit. Eius itaque parentes hoc postquam uidcrunt, ante tumbam sancti rudesindi cum presenlauerunt, et ut proprium famulum liberaret, cum conuenlu monachorum eum rogauerunt. Expulso ita¬ que, et per os eiccto colubro, puer sanus redditur. 8. 1 Accidit quodam tempore, sicut ueridicis coram uobis recitantibus, qui se illos, quibus hoc euenerat mi¬ raculum, uidisse aiebant , didici, ut propositum iter in¬ grederentur duo uiri. Qui post solis occasum, nocte im¬ minente ad litus cadaui ucnissent, et naucm trans flumi¬ nis alueum conspexissent, et domum uel aliquid huius- modi ad hospitandum abilc nusquam uidissent, interius dolore commoti, exterius uero timore perterriti, super amnis hora sederunt. Cum uero inter se quid agerent diu uoluerent, accidit ut a miraculis sancti rudesindi sermo¬ nem caperent. Cum autem miracula que per ipsum deus fuerat operatus multa narrassent, una uoce clamauerunl: Sancte rudesinde, si uera sunt que de te soliti sumus au¬ dire , nobis succurre, et ut sani transmeemus curam de nobis habe. Quod postquam dixerunt, quod mirum est di¬ ctu , lembum uenienlem uiderunl, et cum portum, deo remige, teneret, ipsi festinanter inlrauerunt, et sic san¬ cto rudesindo nauta, sani et incolumes transmeauerunt. • 9. Mulierem ab immundo spiritu uexatam, et per lon¬ gi temporis spatium cruciatam, mulli qui adhuc super¬ sunt uiderunt. Hanc siquidem malignus spiritus ita furo¬ ris uesania repleuerat, ut nisi calhenis teneretur, in ignem aut flumina, aut in aliqua precipicia cum mortis pericu¬ lo precipilaretur. Parentes uero eius, cum iam prolixi temporis afficerentur tedio, quippe qui eam custodiebant tota die, simul et uigiliis macerabantur nocte, ut eam iam dimitterent habuerunt pro consilio. Sed rerum omnium factor, et factorum gubernator, laborantium subleuator, omnium bonorum recuperator, quod fecerat, noluit dere¬ linquere. Igitur diuina reuclalione premoniti parentes, ca- thenatam, quam genuerant, ducentes ante sancti ubi * se¬ pulcrum cum in nocte super suam filiam uigilarent, IIu- iusmodi preces cum lacrimis fuderunt: Sancte rudesinde, christi confessor, qui lepore non delectaris uerborum, sed suspiria et gemitus consideras intentionum, uide nostram afflictionem ; cl ut adtendas .miseram nostri conuersatio- nem, Sanctissime rudesinde, uel huic nostre misere fi- lic finem uite impone, uel ab hoc nequam spiritu, tuo iuuamine defende. Hac simplici oratione finita, iri terram cecidit puella, uclut mortua. Tunc spiritus, qui ei domi¬ nabatur, ululans exiuit ab ca: ipsa uero cum parentibus domum sospes rcuerlilur. 10. Nuper etiam in partibus decie, sicut a monachis didici, quidam homo iniuste oppressus, in potestate cuius¬ dam militis tenebatur uinculis alligatus. Cum autem eum tortores iussu domini uehementer affligerent, et ab eo quod non habebat sub questione querent, intempeste noctis silen¬ tio , sic locutus est: Sancte rudesinde christi confessor, uide cruciamentum, et corporis passionem, quam iniuste patior: libera me, paler sanctissime; ego enim iam pro¬ posueram presentiam tue sepullure uisitare. Hcc postquam dixit, somno grauatus aliquantulum dormire cepit, atque in ipso somno sanctum rudesindum sic loquenlem meruit audire: Surge homo, surge; nil timeas, sed securus in¬ cede ; uerumlamcn quod uouisti, operibus comple. A so¬ mno igitur expergefactus, sancto rudesindo manum eius tenente, inter uigiles tutus exiuit. Non post multum uero 1 Aci. Sanet. Rubrica: CAPUT II. Alia similia miracula, adhuc anle adventum scriptoris patrata. * Act. Sanet, viri * In margine codicis, scripta litteris minutissimis eiusdem ma¬ niis , sede pene obliterata, heee invenitur rubrica: Incipit liber ii."* de uirlutibus sancti Rudesindi episcopi ab ordonio qui ipsius temporis ad sepulcrum sancti rudesindi ueniens cum ce¬ reis et oblationibus hec, ut ei euenerant, ordine narrauit. Incipit capitulario in libro ii.° uirtutum Sancti Rudesindi episcopi. Quomodo munio fulgur pessime obiit. De milite quodam a demone uexato, iterumque sanato. De rustico perdito lumine, et postea recuperato. De muliere a rabie uexala, et iterum sanata. Quomodo prius litteras aborrui, et postea adquieui. De infirmo celle noue famulo, iterumque sanato. De cuiusdam abbatis furata uesle, et postea inuenta. De puero a demone uexato, et iterum sanato. De duabus sororibus ab uno demone nexatis, et postea sanatis. De celle noxie monasterio a rege portugalensi leso, ite¬ rumque recuperato. Incipit liber n. us de uirtutibus beati Rudesindi episcopi *. 11. Factum est autem , ut quadam die, sicut ab his, qui in tempore pelri abbatis uidere, didici, quidam mi¬ les nomine Munio fulgur, boum cellenoue greges temere # inuaderel, atque sub sua ditione transmearet. Quod post¬ quam monachis non ignotum est omnibus, ante sancti ru¬ desindi tumbam flexis poplitibus huius rei defensorem at¬ que ultorem obnixius tam singultibus implorant quam pre¬ cibus. Cumque eadem die eidem una ex his ad edendum prepararetur, posita mensa de ea ab ipso gustaretur, ua- lido languore dei ultione corripitur. Qui prope se infeli¬ cem considerans, aut suis ab intimo corde deplorans: Cunctis reintegratis bubulis, domino meo rudesindo epis¬ copo munus ex meis facultatibus quam totius deferte, quoniam quidem eiusdem ira coartor ualidissime. Quam- uis autem secundum quod dixerat adimpleretur, tamen eadem ebdomada illius corpus in ipso cenobio sepulture impenditur. 12. Sub eodem iam dicti abbatis tempore miraculum gestum est aliud mirabile, quod ad quodam uenerabili monacho me recognosco agnouisse, qui se a beato, qui uiderat, memorabat audisse: fatebatur enim quod qua¬ dam dominice natiuitatis sollempnitate orraca regina cum non minima militum multitudine cellam nouam deuenisse, quatenus tante sollemnitatis offilia debita ueneralione in ta¬ li loco plenius posset auscultare, et ob hoc a deo maio¬ rem anime subleuationem impetrare. Inter hec autem cum a monachis nocturnale officium digne celebraretur, conti¬ git ut pro necessariis, qui ad tantum diem pertinere nos¬ cuntur, thesauri domus asacrisla peteretur *. Cumque in ipsius ascensu itineris, quidam miles eiusdem regine con¬ sederent 4 cum aliis, illius horam clamidis, casu acciden¬ te, pedibus conculcauit. Moxque aduersus dei seruum ma¬ ximo furore infremuit, ac contumeliosis uerbis male tra- clauit. Qui protinus, dei iudilio, inuasus ab inimico, in ima 5 pauimenli ab excelso inter officia celebrantes proi¬ citur , et huc illueque pessima uexatione a cunctis agita¬ ri conspicitur. Itaque quomodo uel quare id actum fue¬ rat, perterritis omnibus, diuulgaretur, summa reuerentia dei potentiam pertimescere uidebanlur. Ad ultimum au¬ tem illum aliquanti ex monachis una cum populorum tur¬ ba, ad sancti rudesindi tumulum in ulnis deferunt; et ut ei auxiliari dignaretur, suis precibus exposcunt. A quo slalim gloriose a demone liberatur; et id in quo delique- cpiscopi uitam conscripsit post Magistri Stephani descriptionem editus. 3 Act. Sanet, peterentur 4 Ibid. consederet 5 Ibid. imo Digitized by v^ooQie S. RUDESINDI VITA ET MIRACULA. 41 rat, satisfaciendo emendauit, et monasterio de proprio .censu grata munera, deo omnes dicentes gratias, pro res¬ tituta incolumitate donauit. 13. Alio namque tempore, sicuti a quodam honesto lai- co uiro cognoui, qui se uidisse asserebat, quidam rusti¬ cus ex superioribus camporum partibus lumine oculorum caruerat, pro quo per sanctorum oracula cum oblationi¬ bus peragrat, eo quod diu non nulla medicis erogauerat, et nichil utilitatis impetraucrat. Qui cum septem annis ce- cus uideretur permanere, in somnis demum amonetur, quod luminis apicem nullatenus ab alio, nisi per sanctum rudesindum nosset impetrare. A somno igitur expergefa¬ ctus , de tanto uiro eo quod nusquam audierat, pre ad¬ miratione cepit pauere, et sollicite complures interrogare; cuius tamen sanctitatis sciebat apud deum nimis ualere. Cui demum a quibusdam dicitur: Scias plane hunc bea¬ tissimum uirum nequaquam in istis partibus, sed in limie finibus apud cellam nouam quiescere, qui etiam late co¬ ruscat uirtutibus. Quo audito, iter subito contra occiden¬ talem plagam arripit ‘, quousque cellam nouam deuenit. Qui oculorum lumen ad sacri sepulcri tactum perfecte con¬ sequitur , et ad proprium solum incolumis deum laudans reuerlitur. 14. Item alio tempore a ualida rabie quedam mulier uexabatur; que tam ipsa quam eius ubi * monasterio ser- uitutis causa pariter subiciebanlur, sicut a supradicto lai- co agnoui, qui se uidisse confitebatur. Cumque ei nulla medicina auxiliaretur, qua uidelicet ab imminenti morte liberaretur, funibus tamen alligatur, quibus a suo uiro ad sancti rudesindi sarcophagum perduceretur. Quod cum factum fuisset, cl de petra sancti tumuli rasa ab ipsa po¬ taretur, ita pristine sanitati reddita est, ac si malum num- quam sensisset. 15. * Occultandum etiam illud non est necesse, quod cum in primo tenere elatis flore litterarum studiis a pa¬ rentibus traderer; pre tanti studii sudore, seu uirgarum, sicut solet fieri in pueris, percussione eis abrenunciarem, insuper locis siluarum occultis, ob hec sepius occultarem. Inter hec autem cum nullatenus adquicscerem, quamuis uinculis alligatus, diuino nutu magister meus sancti ru¬ desindi sepulcrum petit, candelam accendit, flexis geni¬ bus orationem fudit, quatenus si apud iustum iudiccm in clericatus gradu essem predestinatus, ipse me suo uirtu- tis ligamine constringere, et ad discendum cor dignaretur aperire. Quod sicut postea ab eo multocicns audiui, plus adquieui; et non multo post in eodem cenobio monastice professionis habitum libenter accepi. 16. Nequaquam igitur et illud silendum est quod me plane fateor uidisse. Quidam eiusdem cenobii famulus, no¬ mine iohannes, membris omnibus, nescio qua causa in¬ firmitatis, penitus est exemptus. Itaque cum nec uideret, nec audiret, neque aliquid sentiret, a parentibus, me pre- senlc, ante sancti rudesindi tumbam deductus est. Qui lamdiu ibi iacuit, quamdiu corporis incolumitatem rece- pit. 17. Enimuero quisquis in tribulatione cuiuslibet rei positus sanctum rudesindum sincero corde flagitauerit, sa¬ tis potest consequi, secundum quod poposcerit; cum ple- rosque uideamus petisse, et sine mora accepisse. Unde ex his unum explicare uolo, quod credentibus sufficere cre¬ do. Quidam ergo monachus, qui se sancti claudii legio¬ nis abbatem asserebat, fortuitu cellam nouam deuenit; ibi- que, quantum licuit, permansit, sicut hi qui supersunt mihi referunt, et in preteritis tribus annis quia non inte¬ reram factum esse annuunt. Interea cum quemdam mo¬ nachum sibi incognitum in equo suo, nescio qua legatio¬ ne, misisset, fugisse credidit, cum statuto die minime ue- nisset. Inierim eius ueslimentum a quodam alienigena est sublatum. Qua de re nimis se ipsum animi uexatione cru¬ ciare cepit, quid tamen ageret, se nescire dixit. Demum sancti rudesindi sepulcrum appetit, eique ac si cum alte¬ ro loqueretur ait: Sancte rudesinde, quid tibi aut tuis 1 Act. Sanet, arripuit * Lege uir. * Act. Sanet. Rubrica: CAPUT III. Miracula tempore Ste- M.U. Tom. I. umquam mali feci ? Quare me penes te expoliare uoluis- ti ? Si sanctus es, redde que abstulisti, cum ea non cus¬ todisti : porro cum quidam noster monachus ab itinere quo missus fuerat reuerleretur, dei nutu latronem longe a monasterio reperit, ueslimentum abstulit, eique detulit. Sicque factum est, ut eo die, quo sanctum rudesindum inuocauerat, uestem; et in tercio equum incolumem reci¬ peret. 18. Testantur enim monachi, qui presto sunt, quod in transactis quinque annis quidam puerulus, iohannes no¬ mine , me tunc absente, arripitur a demonc, cuius nunc formam cerno sepissime. Nam cum diu tali uexatione pa¬ teretur, nequaquam tamen uoluptabatur. A matre itaque ecclesiam deducitur, et per altaria missam celebrantibus submittitur. Ad ultimum cum nil salutis consequeretur, illius genitrix a quibusdam monachis amonetur, quatenus ab ea ante sancti rudesindi tumbam puer deduceretur. Quorum precepto confestim obediens coram tumulo pro¬ jecit , talia proloquens: 0 sancte rudesinde, iste quidem filius meus est, sed seruus tuus est. Amodo illum tibi trado, atque relinquo , et quicquid placuerit facito. Et hec dicens cepit abire Mira res. Demon protinus cum ma¬ gno sonitu recessit; puer surrexit, matremque uocauil: Cuius uocem mater audiens, concito gressu rediens, na¬ tum sanum recipit deo gratias referens. 19. Uti a monasterii.didici preposito, quedam mulier inuaditur ademonio. Que cum eiusdem patrie esset indi¬ gena, sancti rudesindi pre tanto dolore exposcit beneficia. Demon siquidem talis erat, ut cum illam uexaret, loque¬ batur quamuis eum nullus interrogaret. Ibique aliquantis¬ per celebratis uigiliis ab inimici salubriter eripitur angus¬ tiis. Factum est autem, ut cum istam relinqueret, ipsius sororem inuaderet. Ambe itaque fere post dies octo cum oblationibus cellenouam deueniunt, et quod gestum fuerat referunt. Deinde ante sancti rudesindi sarcophagum pre- sentantur ubi protinus per puelle os inimicus talia fatur: Foras me educite, quoniam quidem pre sancti uiri uirtu- te nullatenus possum quiescere. Ad quem sepius mona¬ chi : Exi miser, exi infelix, quia deo iuuante, nullo mo¬ do hic permanebis. Demum beati antistitis sepulcrum qui¬ busdam noctibus cum excubarent uigiliis, ad propria pa¬ riter redeunt cum salutis gaudiis. 20. Cunctis liquet quod rex fernandus legionis, natus adefonsi imperatoris, per omnia constat mirabilis. Qui cum regni gubernacula, quod sibi impendebat, post geni¬ toris sui obitum pacifice optineret; Sic se omnibus pie ac iuste exigebat ut fere in nulla parte exorbitaret. Quem portugalensis rex adefonsus in quibusdam opprimebat; eo quod quosdam illius milites, qui natu maiores esso uide- bantur, callide deceperat; eoruraque animos non modico censu auerterat seu obfuscarat; quatenus tam consilio quam opere eius uices occulte sustentarent; suumque do¬ minum minime adiuuarent. In hac igitur persecutione non¬ nulle ecclesie pre suarum rerum direptione maximam le- sionem sunt adepte. Inter quas monasterium cclle noue prediorum depretione fere ad nichilum redactum est sub tam iniqua subiugatione. Denique in primis supradictus rex portugalensis quoddam ipsius cenobii opidum sandi- num nomine, quod prope fluuium consistitur arnogie, ua- lido cum exercitu obsedit; quem rudesindus beatissimus episcopus intolerabili tonitrui celestis coruscatione mirabi¬ liter pepulit. Siquidem anna * iamdicti monasterii opida comes ipsius regis uelascus, uidelicet sancte crucis et mon¬ tis leporarii, fraude sibi rapuit: insuper illius suasione, rex prefatus sancti rudesindi uirtutem parui pendit, cum birretum castrum infra monasterii cautum dolatis lapidi¬ bus firmiter edificauit, eique tradidit, qui etiam cunctam fere supradiclam cenobii hereditatem militibus ad sibi ser- uiendum erogauit. His ita gestis, pelagius abbas ficarii, abbatis sobrinus cum aliquantis monachis cenobium ob tantam persecutionem deserit, regem fernandum petit, qui illum honeste tractauit, ac ei samonense monasterium tra- phani scriptoris facta. S. Rudesindi patrocinium in bello Lusir lanico. 3 Act. Sanet, altera 11 Digitized by Google H S. RUDESINDI VITA ET MIRACULA. didit. Inierim uero cum edificandi causa iam dictum cas¬ trum prepararetur, facta est contentio inter monasterii ho¬ mines ac regis famulos eo quod segetes ad equorum opus seccarentur. Ad hec autem quidam rusticus garsias no¬ mine regis iussu cum plerisque ad suos uenit defenden¬ dum , magnoque fastu clara uocc se cum beato rudesin- do dixit pugnaturum. Qui in eadem pugna lancea percus¬ sus , obiit peregrinus, et eodem die monasterio est dela¬ tus , et in sequenti sepullus. Quo igitur signo sancti an¬ tistitis potentia cunctos qui audierant ualde perterruit, sed ipsius regis sicuti Pharaoni ad maioris cumulum sue da¬ mnationis cor obdurauit, quatenus maris, id est, magni populi uoluentur fluctibus: aut cum symeone sublcualus, lapidis frangeretur percussionibus, sicuti postea rei pro- bauit euentus: preualebat siquidem circumcirca iniquitas, et multorum refrigescebat caritas; ita ut opprobrii causa, tam portugalenses quam limienses dicerent: sanctum ru¬ desindum, eo quod de se his non ulcisceretur, more pa¬ gendum apud tudem 1 moras innectere, ad salem defe¬ rendum. Inter hec autem quidam miles, nomine menendus, uidit per soporem cum candidata turba beatum rudesin- dum assistentem. Cumque eum , eo quod exaduerso sta¬ ret deprecaretur, ut sibi pulcram illius faciem ostendere di¬ gnaretur, retulit se propter hereditatem, uidclicet ripam minei, quam a comite prefalo possidebat, aduersus eum iratum ; et tam de rege, quam de comite cito ulturum. Quidam dcinoeps rusticus cum perditum bouem in toro- nii partibus, per montes uideretur querere, beatum su- pradictum antistitem, ualde conspexit rutilantem cum de¬ albato cuneo honeste incedere. Qui cum unum ex his, quis esset interrogaret; sanctum rudesindum astruit esse, qui sua ab hostibus properat eruere. Simililer et quidam miles, nomine Gundisaluus, uti mihi est protestatus, dum cum uxore sua quiesceret, expergefacta dixit: se a iam- dicto beato presule monitam, quod in octauo ipsius diei portugalensis rex caperetur, et sui cenobii hereditas rein- tegraretur: quod postea sane ita actum esse comproba¬ tur. Sicque facium est ut ex eo tempore, quo prefatus rex celle noue monasterium ledere temptauit, semper per omnia male se habuit. Siquidem opidum nomine citofaclum, quod male impetrauerat, ipso presente, perdidit, et celes- ti fulmine omnipotens deus regi fernando tradidit: prete- rea cum pacensem ciuitatcm obpugnaret, clamque super cum rex fernandus sarracenorum legatione 2 * cum exerci¬ tu deuenit, illumque nimis sauciatum iusto dei iuditio, fracto femoris osse, longe ab ipsa ceuilate cepit; ac sub custodia fere per duos menses retinuit; usquoque uniuer- sa, tam limie quam toronii opida, quam fraudulenter ar¬ ripuerat ab eo impelrauit. Nam cum idem rex prius ca¬ peretur a quibusdam inibi ut asseritur, sanctus rudesin- dus conspicitur. Ipse autem rex, quamuis solutus a uin- culis, tamen usque ad ultimum diem anime sue egressio¬ nis sui corporis permansit inutilis. Post hec autem birre- ti castellum, quod per biennium ex quo cepit edifleari, existere peribetur, fernandi regis iussu destruitur; om- nisque celle noue hereditatis a supradicto abbate ius ple¬ narie recipitur. In quo uidelicet opido, quamdiu perman¬ sit , monasterii signa, uti prius uel postea sunt audita, nullus audire potuit. Velascum uero comitem, qui tam peruerse rei auctor extiterat premaximus, non multo post cuin sibi complicibus deiectum uidimus, ubi caput recli¬ naret minime habentem. Cuius eciam maiorinus *, nomi¬ ne adefonsus bos, qui mulla mala intulerat, diu ante cre¬ puit medius : per omnia benedictus deus, qui superbos humiliat, et confidentes in se ab omni pressura liberat; qui cum patre et spiritu sancto uiuit et regnat per omnia secula seculorum amen. 1 Ad. Sanet, nidum * Ibid. Posterius JUS. Legione. 1 Ibid. Major domus 4 Ibid. Rubrica: CAPUT IV. S. Rudesindi ope , incarcera- io et variis agris beneficia praslita. Era M. a cc. a x/ tam uita beati Ru¬ desindi quam uirtutes ab ordonio sunt edite. Incipit capitulatio in libro iii.° De quodam laico a uinculis absoluto. De lucensi episcopo a dolore sanato. De iacobensi canonico ab infirmitate recuperato. De archidiacono celle noue a peste liberato. De quodam monacho a febribus sanato. De altero monacho a febrium langorc recuperato. De rustico duabus vicibus a dolore liberato. De puero illuminato. De quadam matrona a dernone liberata. De uckiculo veniente cuidam celle noue monacho. 21. 4 Cum enim persecutionis asperitate limia n:in ; s deuastaretur, et sese incole noctis silentio occulte inuicem persequerentur; ita ut sua diriperentur, atque ex ulraque parte aliqui caperentur ; facium est ut monasterium celle- noue ab auriensium fortitudine in aliquo comprimeretur. Quamobrem cum ab eiusdem cenobii procuratore inuade- rcnlur, unus ex eis, iohannes nomine, una cum aliorum spoliis ab eodem capitur, et intra monasterii septa in uin¬ culis studiosissime concluditur. Qui cum francigena esset, et tam parentela quam censu, cuius munimine redimi po¬ tuisset, se proculdubio destitutum per omnia agnouisset; atque per angustia lacrimis ac suspiriis ualde afflixisset, ad ultimum dei inspiratione ab imo cordis pectore sic san¬ cti rudesindi auxilium implorauit dicens; peto sancte ru- desinde, quatenus si sanctus es, me perplexum' iniustc solita uirtute illesum abire permitte 5 . Cumque ad hec ob- dormisset, ecce sanctus rudesindus apparuit dicens ei: Vocasti enim me, ecce adsum. Nunc surge et perge se¬ curus ; quia iam ab his uinculis es absolutus. Qui sta- tim surgens custodes transiit, et ad propria incolumis re¬ diit. Sed non multo post illo rediens sancio uiro gratias referens, hoc quod retuli, me presente, cunctis disse¬ rens *. 22. Episcopus quoque lucensis, iohannes nomine, bea¬ tum uirum rudesindum uerbis contradicere solebat. Qua¬ dam uero die solito more cum illum assereret, uirtute diui- na carere, subito a perterrita mala ’, quam supersede¬ bat, in terram cecidit, et eius brachium super quod cor¬ ruit, de loco suo exiit, et fere sine aliquo * diu semiui- uus iacuit. Qui postea in sensu suo pauiatim rediens, ta¬ cito ore premissa oratione sic sanctum rudesindum inter¬ pellabat, dicens: 0 beate rudesinde, si potes, mihi que- so acommoda incolumitatem, et me a modo tue sanctita¬ tis habebis laudatorem* Eadem quippe die sospitalem con¬ sequitur, sicuti ab his qui hactenus ab eo hoc audiere me recolo agnouisse. 23. Silentio non est tegendum, quod nostris tempori¬ bus picrisque manet cognitum. Quidam canonicus iaco- bensis ecclesie, petras nomine, cum legionis atque portu- galis regum legatione fungeretur, fortuitu iam infirmus cellam nouam ingressus est; ubi etiam ita a languore pe¬ rurgetur , ut ulterius conualescere nullatenus putaretur. A quo tamen monasterii abbas multis exoratur precibus, quatenus ante sancti rudesindi tumbam presentari mere¬ retur. Qui continuo ad abbatis imperium quorumdam ma¬ nibus sustentatus, ab ecclesie sacrista est coram bono ui¬ ro delatus. Mox que ante illius sepulcrum prosternitur, et pre tanto dolore brachiis monumentum, uentre simul adherente, amplectitur; quousque singultu ac prece diuti¬ na, peractis uigiliis, per somni soporem a sancto rudesin- 5 Ad. Sand. permittas ( Ibid. dixit 1 Ibid. mula * Ibid. aliquo sensu Digitized by v^ooQie S. RUDESINDI Y1TA ET MIRACULA. U do sanitatem consequitur; uti ab eis qui hec adhuc ab eo zjdire 1 2 3 didici. ii. Reticendum penitus non est necessc , quod nuper arcbidiacono cellcnoue pelagius nomine, cunctis liquet ac¬ cidisse : nam cum quedam in cius naribus infirmitas, que uulgo spunlia dicitur, nasceretur, pre tante pestis defor¬ mitate tribulabatur, ac se nimis ucrccumdabatur. Ob hoc siquidem duabus uicibus cellam nouam ucnit; et pestis lo¬ cum, sancti rudesindi sepulcro mulloticns confricando ad- hesit; ac cum magnis singultibus psalmos recitauit, in quorum fine taliter infit: 0 beate rudesinde, mihi, que- so, peccatori miserando subueni, uila mortis periculum, dona salutis adminiculum. Verum enimuero cum in ipsa cbdomada se ad officium misse'celebrandum prepararet,. siculi postea ab eo audiui, ita pestis illa ad tactum aque, quam abluendi causa per manus faciemque fuderat, radi¬ citus abstrahitur, quatenus pristine sanitati, dei uirlute, per sanctum rudesindum redderetur. 25. Apud portugalem in monasterio fontis archadie, quidam monachus, munio nomine, ualde a quaternis ur¬ gebatur febribus. Nam cum per unum annum, nec per ecclesiarum uisitationem, ncc per medicorum operationem subleuarelur, demum in somnis a sancto rudesindo amo- netur, quatenus si in eius honore flexis genibus domini- calis oratio a cunctis monachis deo funderetur, continuo sanitati redderetur. Quod ita facium est, sicut a quodam honesto nostri monasterii agnoui monacho; qui illuc po¬ situs tam ab eodem, quam ab omnibus monachis hec au¬ disse fatebatur. 26. Pelagius quidam cellcnoue monachus, cum adhuc prius esset in laicali habitu positus, a ualidis tenebatur febribus. Porro cum diu ab eisdem cruciaretur, quatenus pre lassitudine de loco in locum nullatenus moueretur, in equo suo ante sanctum rudesindum presentatur. lbique per unius noctis spatium excubans, dum omnes quiesce¬ rent, quasi per terram rependo ad beati uiri sepulcrum accessit, et illius petram cum dentibus radendo deglutiens, obdormiuit. Facto itaque mane ita sanus redditur, ut si propriis pedibus remeare uellet, uti a beato audiui, peni¬ tus potuisset. 27. Homo quidam non longe a minei flumine moraba¬ tur, qui uigilia ramorum post meridiem diuinis negligen- ler officiis derelictis, id propria uinea operabatur. Cum¬ que peracto opere, ad mensam sederet, pulmenti fumus, quod ante eum positum fuerat, uti ei uisum est, ita peT illius faciem expanditur, ut eius os oblicum faceret, et unum oculum tumidum redderet. Ad hoc autem ecclesias expetit, preces fundit, nil salutis accipit. Sarcophagum denique sancti rudesindi poposcit; ibique triduum man¬ sit, ac uigilias celebrauit. Quarto uero die cum se sanum aspicit * beati uiri sepulcrum annuatim uisitaturum spo- pondit; quod postea negligendo, infirmitatem quam ami¬ serat recepit. Ubi denuo remeauit, et a dolore emunda¬ tus recessit, sicut sacrisla, qui ei in quibusdam admini¬ culum exibuit, modo protestatur. 28. Infantulus quidam, martinus nomine, cum a ma¬ tre sua autrirelur, pre infirmitate caruit oculorum lumi¬ ne. Parentes autem eius propter pignoris sui cecitatem , sese animi anxietate cruciabant, quidue facere debent igno¬ rabant. Per sanctorum oracula cum luminaribus incedunt, medicinas apponunt; nicilque proficiunt. In his igitur cum nil utilitatis impetrarent, et casso labore deficerent; ad sancti rudesindi tumulum deueniunt, ac beneficii au¬ xilium suppliciter exposcunt. Celebrata itaque una nocte uigilia, facto mane cum per iter quo uenerant reuerteren- tur, puer cepit uidere. Sequenti namque die cum obla¬ tionibus ad sanctum rudesindum recurrunt, et quod fa¬ ctum fuerat, cunctis referunt. Quod si alicui hoc incre¬ dibile fortasse uideatur, ecce puer et pater ac eius mater adhuc in testimonio habentur. 29. Matrona quedam ex limia indigena nimis impelle¬ batur a demonis potentia. Ob id autem cum oblationibus nonnulla poscit ecclesiarum limina, instantissime precibus ac singultibus implorando salutis benefitia. Ad ultimum cum in his, que flagitabat se frustratam conspicit J , cel¬ lam nouam deuenit, ubi orationem ante sancti rudesindi tumbam non minimam fudit. Pcractaque totius noctis ui¬ gilia, prece monachos aggregauit; cum quibus exorando a deo per sanctum rudesindum sospitatem recipit 4 * sicuti ob eiusdem ecclesie custode, qui ei in quibusdam serui- cium exibuit, affirmatur. 30. Factum est autem ut quidam ex ccllenoue mona¬ chis, munio nomine, maritimas partes propter pisces fra¬ tribus dclferendas * peteret; ubi abbatem suum pelagium ficarium casu reperit; cuius comitatui adhesit; quatenus se securius atque per omnia melius haberet. Cumque ab¬ bas cum aliquantis ex altera maris ripa, qua erat iturus, a ministris cuiusdam clerici, qui eum honeste in hospi- cium susceperat, in uehiculo transportaretur; iam dictus Munio cum quibusdam abbatis famulis fortuitu remanere uidetur. Naute uero reuersi, et non inuenlo domino sue, qui tunc propter quoddam negotium longe recesserat, nec prece nec pretio, eundem monachum cum reliquis trans¬ portare , sicut illorum dominus perceperat, uoluerunt; sed in altera ponti ora recesserunt, et in uehiculo dormi¬ re ceperunt. Hoc autem cum uidisset monachus pre ani¬ mi angustia coactus, quippe qui in illo loco aliud uehicu- lum alias reperi uero 6 poterat, ceteris qui cum eo erant talia narrat: Oportet nos karissimi toto animi conamine sancti rudesindi auxilium altencius flagitare; quatenus pro cuius fratrum utilitate tantum ferre laborem non dedignor, ipse nobis fiat in hac necessitatis hora pius adiutor. Mi¬ ra res. flexis genibus fusisque precibus, ecce uehiculum, quo naute dormiebant, sine alicujus ducentis manu, ubi ipse assistebat, accessit. Quod cum aliis simul cum pis¬ cibus ingressus, uti ab eodem cognoui, cum uno tantum remige est in altera parte transueetus. Per cuncta bene¬ dictus deus, qui tanta meritis sanctissimi rudesindi mira¬ cula operatur. Qui uiuit et regnat cum patre et spiritu sancto per omnia secula seculorum Amen. Ordonius uilam rudesindi Condidit istam, Nec.psit uirlutes quas benedixit, Hos nam diclauit, per quos bec significauit. Liber IV. * Miracula 7 super¬ addita ab Ordonio. ** De homine posl diutinam uexationem a demone libe - rato. De sanctimoniale gallica ab immundo spiritu uexala , per sancti Rudesindi merita liberata. De puero sanato ab immundo spiritu in festo beati pon¬ tificis Rudesindi. De alio ceco puero de canderee , qui ad sancti tumulum lumen a domino impelrauit. De quodam homine ab osso piscis sanato , et a malitia et inquietudine quam exigebat monasterio emendato. De quadam puella qualiter ab apostematis egritudine sil sanata. De clerico de lareyroaa , quomodo recuperauit manum , quam prius habuerat inutilem et contractam. De quodam homine michaele nomine qualiter a contra k edone crurium ac tibiarum sil redditus sanitati . 1 Aci. Sanet, audiere 2 Ibid. aspiceret 3 Ibid. conspiceret 4 Ibid. recepit * Ibid. defferendos * Ibid. non * In Actis Sanctorum Bollandian., a quibus descripsimus , ut lll. designatus. 3 Ad. Sanet. Ilinc supra probavimus Ordonium nova miracu¬ la adiunxisse. Numeros continuamus , quorum loco reperimus in apographo capita expressa. ** Rubricae haec a codice 365 Siobliolh. Public. Portucal. desumptae , ut in prologo diximus. Digitized by v^ooQie s. RUDESIND1 VITA ET MIRACULA. De quodam ab inimicis capio, et in modum crucis chris- li fortiter alligato, mirabiliter absoluta. De monacho Sancti Facundi nomine Sanctio priualo lin- . gue o(filio sibi per sanctum pontificem restituto. De quadam muliere cecala ex magnitudine infirmitatis que postea lumen meruit oblinere. De contracto qui non nisi cuiru aliis manibus uehebatur. 31. Quia ucro longum est scribere omnia, qu® per seruum suum mirabilia Deus dignatus est operari. Aliqua tamen de multis huic opusculo dignum duximus inseren¬ da, qu® a pluribus et viris religiosis audivimus: qui se propriis oculis vidisse fideliter testabantur. Vir ergo qui¬ dam, peccatis exigentibus, diu possesus a d®mone venit ad monasterium Cell®-nov®, ubi corpus B. Rudesindi in B. Mari® Dei Genitricis ecclesia requiescit. Qui cum an¬ te ipsam ecclesiam devenisset, et se cito arreptum, a quo solitus erat, d®inone, cognovisset; accepit cultrum, quem in vagina tenebat, et pueris circumstantibus dedit, di¬ cens : Custodite hoc et ducite me ad fores ecclesi®, ubi ja¬ cet corpus S. Rudesindi, et obseruate me: quia sine di¬ latione sum a solito d®mone invadendus. Quo dicto , et pueris fugientibus pr® timore, slatim, quod dictum fue¬ rat, opere adimpletur. Arripitur, in terram prosternitur, conteritur graviter et vexatur. Quod videntes pueri qui prius fugerant territi, occurrerunt tam ipsi quam alii. Su¬ pervenientes autem monachi, deferunt illum ad tumulum beatissimi Rudesindi, ejusdem auxilium attentius implo¬ rantes ; ut eidem dignaretur misero misericorditer misere¬ ri : sicquc tenentes et constringentes illum, ne penitus dis- ccperetur a d®mone, comminabantur ei modis quibus va¬ lebant, ut exiret, et ab eo discedere debuisset. Cumque sic diu teneretur, et ab ipsis monachis interrogaretur, quam obcaussam ipsum hominem ingrederetur; c®pit loqui, et dicere, audientibus omnibus, .qui adslabant: Pro nulla re alia hominem sum ingressus, nisi pro voto quod vovit B. Mari®, ut iret ad domum eius ; et facere non curavit. Sed et dum egressus fuero ab illo (nam egrediar) nisi sta- lim iter arripuerit, et votum solvere festinaverit; mox iterum arripiam, et quasi proprium possidebo. Si autem votum exolverit, potestatem in eum ulterius non habebo. Cum vero iterum interrogaretur, qualiter vel qua hora deberet exire, sic respondit: Cum fuerit tempus Miss® cclebrand® apprehendite illum per pollicem digitum, et per nares ipsum fortiter constringentes, tenete: et sic ab eo recedam, numquam ad illum de celero reuersurus. Quod factum est. Nam cum ad Missam campan® pulsa¬ ri , et sc monachi coeperunt ad ejus officium pr®parare; monachi, qui aderant, apprehendentes eum, sicut ipse di¬ xerat, ct collum ejus stola beati Pontificis circumdantes, cum tempus accessit ab eodem d®mone pr®notatum, cla¬ mans atque discerpens confusus exiit et discessit. Sieque homo per sancti Pontificis merita liberatus, ad votum bea¬ ta Virgini persolvendum sanus ct incolumis se prepara- vit; et ita per Dei misericordiam liber cum magno gau¬ dio ad propria remeavit. 32. Quadam inonialis, sicut a quodam religioso dedi- cimus, a partibus Gallia veniens dicebat: jam longo tem¬ pore a maligno spiritu sc possessam: qua caussa libera¬ tionis propri® multorum Apostolorum et plurimorum San¬ ctorum asserebat se limina visitasse; nunquam tamen se senserat melius habuisse. Cum autem post multum tem¬ poris spatium esset multipliciter his etiam incommodis et cruciatibus fatigata; divina miserante gratia audivit, et divina eam revelatio monuit: ut ad sepulcrum S. Rude¬ sindi Episcopi quantocius deveniret; et ibi per ipsius suf¬ fragia reciperet a Domino sanitatem. Quid plura? Venit Gallcciam : quaesivit monasterium ; invenit locum : pul¬ savit , ct intravit: ibique per dies aliquot in orationibus et vigiliis perseverans, salutem, quam diu optaverat, glo¬ riosi Itudesindi meritis impetravit: et sic operante Chri¬ sto incolumis ad propria remeavit. 33. Alio etiam tempore cum turba ad festum S. Ru¬ desindi , quod fieri solet in Kalendis Martii, more solito convenit; puer quidam in turba foris extra oratorium ab immundo spiritu graviter invaditur ct torquetur. Nutu ue- ro divino, cunctis mirantibus, cursu rapido ad ecclesiam veniens, super beati Pontificis tumulum concito se proie- cil: et mox dulci pressus*sopore, suaviter obdormivit. Cumque monachorum conventus, qui tunc foras in pro¬ cessione ad honorem gloriosi Prssulis laudes Deo decan¬ tabat , ad ecclesiam jam rediisset; compatientes eidem puero, illud Responsorium, Sancte Rudesinde, coeperunt devote astantes ante sepulcrum unanimiter decantare. Fi¬ nito Responsorio et oratione, Sancti meritis atque suffra¬ giis , ab immundo spiritu, ct a somno laetus et hilaris exurrexit: sic deinceps liber ab illo in commodo, multos postea vixit annos. 3i. Alter quidam puer c®cus de terra Canderle, du¬ ctus est ad monasterium Cell®-nov® , subsidium luminis a Domino per S. Rudesindi merita petiturus. Sed dum a parentibus et monachis fuisset ad sepulchrum sancti cor¬ poris intra ecclesiam deportatus ; facta oratione pro eo ad Dominum, quasi dormiens paullulum requieuit. Aliis ve¬ ro eventum rei expectantibus, eidem puero, exteriore ca¬ renti lumine, apparuit quidam Episcopus, ut ipse postea testabatur, dicens illi: Surge in nomine Domini; et va¬ de cum salute. Ad quam vocem illuminatus, protinus sur- gens puer, cum circumstantibus glorificavit nomen Domi¬ ni Jcsu Christi qui per Sanctos suos tam magna mirabilia dignatus est operari. Et ita, ut in illa visione supra pr®- ceptum fuerat, ad propria reversus est cum salute. 35. Homo quidam , Petrus Nunionis nomine, de Mil- manda, cum aliquando comederet piscem , qui turta ab omnibus nominatur; accidit ut os piscis in ejus gutture versaretur; quod cum diu vi vel aliquo ingenio non pos¬ set extrahi nec deglutiri (quia, pro posse in mullis et pa¬ lam adversabatur monasterio CeIl®-nov®) tandem venit ad sepulcrum B. Rudesindi, necessitatis angustia coarclatus: confisus tamen ipsius posse beneficio per Dei gratiam sa¬ nari. Dumque ad idem monasterium venisset, rogavit mo¬ nachos , ut illum introducere dignarentur, ubi erat cor¬ pus jam dicti beatissimi Confessoris. Cui cum pr®scnta- tus fuisset; dictum est ei ab aliquibus, qui adslabant: Amice, recordare, quia isti loco fuisti muliotics adversa¬ tus. Quapropter poenitere primum: deinde promitte fide¬ liter , quod de cetero emendaberis: et vere credimus, quod per B. Rudesindum dabit tibi Dominus sanitatem. Quibus dictis, culpam cognovit: emendationem promisit, et cum adstanlibus pro merenda sanitate pariter exoravit. Cumque in oratione aliquamdiu permaneret, dixerunt ei quidam : Tussite, si modo potestis. Cumque hoc faceret, exivit spina, qu® illum graviter affligebat: et ita sanus effectus a Domino, per beneficium sanctissimi Rudesindi, rediit in domum propriam, a malitia et inquietudine, quam prius monasterio exhibebat, de celero emendatus 36. Puella qu®dam habens in facie gravissimum apos¬ tema, venit ad monasterium, Dei pietatem per S. Rude¬ sindi merita implorare: cuius facies ita jam erat inflata, ut ab inflatione illa oculi clauderentur, et caput ac tota facies in tanta rotunditate intumuerat, quod accedentes vix poterant illam pr® horrore nimio intueri. Excreverat etiam in ipsius faciei parte sub uno oculorum quidam tu¬ mor ad instar parvi pomi, qui videbatur quasi initium to¬ tius inflationis. Qu® puella, cum ad beati Confessoris Christi tumulum esset ducta; et sancti annulus, qui in ejus translatione ab ipsius digito receptus fuerat in ipsa tu¬ menti facie poneretur, paullatim cum dolore coepit decres¬ cere tumor ille; et sic est usque ad quintum diem per Dei gratiam ct Sancti ejus famuli auxilium minoratus; quod vix posset in ipsa muliercula doloris illius vestigium inveniri. Pro quo Christo et ejus sanctissimo Pr®suli lau¬ des referens plurimas, ad propria rediit cum salute. 37. Quidam Clericus in Limia a Villa Larcyroa ma¬ num habebat, reflexis in palmam ulrisque digitis, penitus inutilem et contractam. Qui cum famam miraculorum S. Rudesindi auribus percepisset; recupcrand® sanitatis fide concepta , venit ad ejus monasterium et sepulcrum. Sed cum ad beatum fuisset pr®sentatus , monachi, qui ade¬ rant , sancti Pontificis annulum ct ipsius alias Reliquias deducentes, in ipsam manum clausam super inflexos et nimis adstriclos digitos posuerunt; ct facta oratione pro Digitized by S. RUDESINDI VITA ET MIRACULA. 43 eo, illum ante Sancti tumulum reliquerunt. Cum autem ad eum redierunt post aliquod diei spatium, invenerunt digitos illos mobiles, qui paullo ante in palmam defixi, ut diximus et aridi tenebantur. Quos cum tentantes tetigis¬ sent ; absque ullo dolore, primo pollicem levaverunt; de¬ inde alii ipsum subsequenles extensi atque directi; annu- lus cum capsula argentea, in qua est, plane in palma ma¬ nus mirabiliter est inventus. Quo viso miraculo, cuncti, qui aderant, cum ipso sanato Clerico Deo et Sanctis ejus pro tanto beneficio dignas gratias retulerunt. 38. Aliud quoque miraculum, quod multis, qui super¬ sunt , est cognitum, non duximus reticendum : ut quam¬ vis indigni et peccatores; per nos tamen ea, qus a cer¬ tis testibus audivimus, cognita et probata Dei mirabilia praedicentur. Erat igitur homo quidam, nomine Michael, cuius crura et tibiae a juventute ita erant junctae pedibus et curvatae, ac si fuissent adinvicem ingenio aliquo ex in¬ dustria glutinatae. Unde per multum tempus sic mansit inutilis; et ipse pene membris omnibus destitutus, quod de salute corporis, quasi jam penitus disperaret: sed ins¬ piratione divina, quae nomen sancti sui Confessoris Vole¬ bat apud homines amplius confiteri, intravit cor matris ejus, ut duceret illum ad monasterium S. Rudesindi. Cum¬ que ductus fuisset, et ad Beati sepulcrum intromissus, fuit ibi per dies aliquot persistens in orationibus et vigiliis. Quadam vero die, cum more solito mane ante tumulum alienis manibus duceretur ibique solo inter columnas mo¬ numenti jactaretur; accidit, ut a Conventu Missae officium ageretur. Quod cum fieret, miro modo coepit angustiari nimium, et magnis vocibus acclamare, dicens: Succurri¬ te Fratres, succurrite; quia rodor et crucior, sicut a ca¬ nibus devoratus. Et haec durissimis vocibus inclamando, coepit surgere et tenere columnas ipsius sepulcri. Et ac¬ currentibus undique Fratribus, viderunt illum stantem pe¬ dibus, et clamantem: et audierunt stridere ossa ejus fir¬ miter : et viderunt currere ab eo sanguinem de juncturis. Et sic per merita et intercessionem sancti Confessoris et Cbristi misericordiam extensus est, et redditus sanitati. CAPUT II. Alia miracula S. Rudesindi, captivo, muto, ccecce prceslila. Malevoli puniti. 39. Aliud quoque miraculum, quod a duabus monia- libus, satis religiosis feminis et honestis apud monasterium de Tomino veridica relatione didicimus contigisse, huic opusculo credimus inserendum: quae Domino Fcrnando tertio Abbati Cells-novs, demum universo conventui, prout accidit, retulerunt. Igitur in partibus de Toronio quidam miles de Cerbaria cum hominibus suis cepit quem¬ dam sibi (ut ipse dicebat) hominem inimicum. Quo ca¬ pto, praefatum monasterium hospitandi gratia intraverunt: et ibi eum macerare et male tractare, coram mohialibus et coram omnibus, percussionibus et poenis aliis gravare in¬ ceperunt. Quem accipientes, ligatis pedibus et extensis brachiis in lancea subtus tunicam, ad modum crucifixi, dure et acerbe in solo projecto, se super brachia ipsius et super lanceam projecerunt. Videntes autem sanctimonia¬ les omnia, quae fiebant, coram altari, quod ibi constru¬ ctum erat in honorem B. Rudesindi Confessoris, se cum magnis fletibus et singultibus prosternentes, auxilium di¬ vius misericordis, qui nullum in se confidentem deserit, devotissime exorabant: ut, intercedente beatissimo Con¬ fessore , miserum illum hominem, mortem mane procul dubio expectantem , divina clementia liberaret. Quarum etiam una prs cordis amaritudine pannos, qui erant su¬ per ipsum altare, volens ab eo arripere, sic ajebat: 0 B. Rudesinde, nisi nobis digneris succurrere, et illum mise¬ rum hominem liberare, altare tuum peditus denudabo. Quod cum illi homines cognovissent; quidam ex eis spi¬ ritu superbis concitati, impetu furoris et crudelitatis sic dicebant: Pono in superbiam Deo et S. Rudesindo: quod hac nocte homo iste non effugiat vel evadat. His dictis, per beatum Confessorem suum Rudesindum sic hominem illum Dei misericordia liberavit; quod tunica, qua indu- M.U. Tom. 1. tus erat ad modum crucifixi, ut diximus, cum prsdictis ligaminibus in lancea remanserit. Expergefacti itaque ma¬ ne, non invenientes hominem, confusi de monasterio re¬ cesserunt, dicentes cunctis, qui ibi aderant i Custodite be¬ ne reliquias sanctissimi Rudesindi. Tunc sanctimoniales cum omnibus, qui aderant et videbant, ubertim prs gau¬ dio flentes, Deo et sanctissimo Pontifici gratias et laudes multimodas cecinerunt: cui est honor et gloria in secula seculorum. 40. Nostris quoque temporibus vidimus quemdam mo¬ nachum, Sancium nomine, qui apud monasterium S. Fa¬ cundi longo tempore habitavit. Vir venerabilis, et a pri¬ maevae statis circulo valde religiosus, petita ab Abbate suo licentia et obtenta, coenobium petiit Cells-novs. Cumque ibi diutius moraretur et satis sacris moribus prsvaleret; contigit eum lingue officium amisisse taliter, quod omni locutione penitus privabatur. Verumlamen cum mutus lon¬ go temporis spatio permansisset, nimis affligebatur prs tristitia et dolore, volens multoties cum baculo, quo sus¬ tentabatur, percutere monumentum S. Rudesindi: quo per hoc insinuaret, quod ipse beatus Confessor, si vellet, sibi redderet sanitatem, Unde factum est, cUm conventus monachorum in ecclesia Deo gratias reddidissent, a cho¬ ro exire volentes, ad tumbam sancti Pontificis Rudesindi incipientem quoddam Responsorium invenerunt: quod mox eo incipiente, omnes pariter cantaverunt, et Deo gratias egerunt; qui tot beneficia prsstat mundo per beatissimum Confessorem. 41. Legimus, dicente Salomone; FiliuS sapiens est glo¬ ria patris, Propterea venerabile valde est et mirabiliter glo¬ riosum , in tam sapiente filio, beato scilicet Rudesindo, Dei Patris sapientiam collaudare, et ejus semper gloriam exaltare: cujus filii sapientia apparuit manifesta, fcum se- metipsum templum Deo sapientissime dedicavit, juxta quod ait Apostolus: Templum Dei vivi, quod estis vos. Cujus templi sapientia, sanctitate, virtute, miraculis, signis et prodigiis illustrata, multa languentium membra variis lan¬ guoribus detenta (non sicut unus in piscina Evangelica sal¬ vatur) integre restituit sanitati. De quo unum parvum jux¬ ta magnitudinem aliorum in medium proferamus ad Dei Pa¬ tris gloriam et honorem. In Limis partibus in loco, qui vul¬ go Ginizum nuncupatur, qusdam mulier, prs infirmitatis magnitudine privata lumine oculorum, longo tempore man¬ sit csca. Cumque multa Sanctorum loca frequentius per- agrasset, et ecclesiarum limina visilasset, tandem admo¬ nita est a sacrista Cells-novs , qui de terra illa fuerat oriundus, quatenus sepulcrum S. Rudesindi cum devotio¬ ne et oblationibus visitaret. Quo audito, mulier non dif¬ ferens , sed quantocius complere opere properavit. Qus veniens Cellam-novam, ab eo sacrista est in ecciesia co¬ ram sancti Confessoris sarcophago prssentata : qus ma¬ nu palpans columnas, quibus S. Rudesindi tumba susten¬ tabatur ; flendo et ejulando, fletibus accingebat. Qus sic per triduum vigiliis celebratis coepi t aliqiiatulum videre; velut ille Evangelicus, qui videbat homines tamquam ar¬ bores ambulantes. Vefurn tamen per dies aliquos clare lu¬ mine recepto, incolumis ad propria repedavit. 42 Quia ea, qus nostris temporibus fiunt, magis de¬ lectant , et melius memoris commendantur; ideo de mi¬ raculis B. Rudesindi nonnulla huic operi inserere dignum duxi. Tempore igitur clars memoris illustrissimi Fernan- di Regis, genitoris gloriosissimi Principis Regis Alphonsi, Princeps quidem illustris et potens, nomine Fernandus Roderici de Castro, cum magna rapina de terra et patri¬ monio beatissimi Rudesindi venit ad monasterium Cells novs; fractisque januis apothecs, cum cuncta bona mo¬ nasterii violenter surripere cogitaret; ipso cum militibus suis circa magnum ignem in hospitali dicti monasterii qui¬ escente , monachi omnes congregati ad tumbam convene¬ runt beatissimi Rudesindi: rogantes ut eos et sua, ut pro¬ miserat, defensaret. Quorum quidam amaro animo, ipsum monumentum panno pretioso, quo opertum fuerat, dete¬ gentes, in hsc verba cum lacrymis proruperunt. 0 Ru¬ desinde Sanctissime, exurge: quare obdormis Domine? exurge, et ne repellas in finem. Quare faciem tuam aver¬ tis? oblivisceris tribulationem nostram? Exurge Domine: 12 Digitized by v^ooQie u VITA SANCTAE SENORINAE. adjuva nos, et libera nos. Recordare testamenti et pro¬ missionis tum, qua promisisti a malefactoribus non defen¬ sare. Ecce enim jam non sufficit tuam patriam et patri¬ monium dissipare; sed 4tiam hic sub alis tuis non dimit¬ timur Domino deservire. Haec et his similia dum mona¬ chi dicti monasterii dicerent lacrimantes, praedictam fia- ronem diabolus arripuit; ipsumque in ignem, invitis et retrahentibus militibus suis, misit. Cumque ipsum spuman¬ tem et strepentem iidem milites ab igne extraherent, dia¬ bolus ex ore ejus loquens, sic dicitur e circumstantibus adhuc viventibus respondisse: Permittite me comburere depraedatorem santissimi Rudesindi, Dominus enim me cons¬ tituit ultorem et majorinum ipsius. Terram enim ipsius te¬ mere depraedatas est: et nunc etiam hic irreverenter ve¬ niens in umbra sua monasterium, quod ipse Sanctus cons¬ truxit, ausus est invadere, et bona ipsius atrociter dissi¬ pare. Milites igitur accipientes praedictum Principem, stre¬ pentem, ut supra dicitur, et spumantem, ipsum circa R. Rudesindi tumbam in ecclesia posuerunt: ibique tota no¬ cte illa jacuit semivivus. Mane autem facto, ipsum ite¬ rum diabolus arripuit. Cumque interrogaretur a circum¬ stantibus , quo pacto ipsum dimitteret, sic respondit: Ni¬ si primum cunctam rapinam restituat, elhomagium faciat ipse et milites ejus, quod numquam terram et monaste¬ rium istud ingrediatur, ut noceat; ipsum aliquatenus non dimittam. Milites igitur vocantes Abbatem et monachos cum Principe praedicto, pro eo fecerunt homagium supra dictum. Quo facto , sanus et incolumis factus est eadem hora; restitutisque rapinis integris omnes cum magno ti¬ more a monasterio recesserunt. Per omnia benedictus Do¬ minus, qui beatissimi Confessoris sui sic dignatus est in¬ jurias vindicare. Amen. VITA SANCTAE SENORINAE. & r ancta Senorina de Basto, Sancti Rudesindi propinqua, monacha Benedicti- na, circa X. saeculi dimidium vixit. Eius vitae narratio, quam nunc edere cura¬ mus, aliquam, nec contemnendam, societatis civilis historiae notitiam exhibet, non modo ante verum etiam post Portugaliae disiunctionem a Legionensi regno, et ad vigesimum usque saeculi XII. annum. Regia quondam Academia descriptum ex co¬ dice monasterii Eremitarum calceatorum S. Augustini (vulgo da Gra^a ) collegii Conimbric ensis, saeculi XVI. labent is, vel XVII. ineuntis apographum typis man¬ davit, sed in lucem prodire non fecit. Rubrica, quae MS. hoc praecedit, ex codice valde antiquo illud transcriptumfuisse, refert, dum in ecclesia B asterni codex hic, au¬ tographum forte, adhuc extabat. Ex eiusdem narrationis verbis, scriptorem ipsum saeculo XII. vixisse, constat; viros enim audivit, qui eadem aetate, ac Pelagius Bracharensis archiepiscopus, fuerant. Tam Sanctae Crucis, anno 1531, quam ec¬ clesiae Sancti Simeonis da Junqueira, anno 1514, editum breviarium lectiones ad officium huius Sanctae die 22 Aprilis ex hac ipsa vitae narratione manifeste hause¬ runt ; quippe iisdem verbis facta, narrationisque partes, aut periodos, descripserunt. Aliam, quam hic similiter in lucem prodimus, narrationem Henschenius et Pa- pebrochius ad Acta Sanctorum, die 22 Aprilis, a Martyrologio Hispano, quod Tamaius scripserat, deprompserunt. Nihil, quoad res, narratio haec ab exempla¬ ri Conimbric ensi; multum tamen in narrandiforma, concisioneque verborum dif¬ fert. Bollandiani ob notam illam Tamaii in rebus historicis suspicionem, MS. quo usus fuerat, eum pervertisse arbitrati sunt: non aliter de MS. illo collegii Conim- bricensis, non tam super narratis rebus, quam narrandi forma, et nos suspicati sumus: in hoc namque MS. et sermonis genus minus barbarum, quam in caeteris documentis in Portugalia saeculo XII. latine scriptis, et dicendi inusitatam hoc temporis aevo miramur formam. Orthographiae formulam, qua olim Academia in hoc apographo usa fuit, quamvis ab aetatis illius monumentis dissonam, serva¬ re placuit, ut ne in hoc quidem a probata methodo discedere videamur. VITA beata: SENORINjE virginis DESUMPTA EX ANTIQUISSIMO EXEMPLARI QUOD IN IPSA ECCLESIA BASTEXSI OBSERVATUR. Auribus fidelium, dilectissimi, laudes Domini, et virtu¬ tes ejus narrare volentes, beatissimae virginis Senorince venerabilis vita nos laetificat, quae in materiam laudis Dei omnipotentis Domini nostri Jesu Christi plena virtutibus occurrit. Quam ut digne investigare et propalare possi¬ mus , ipsum Deum , et Dominum nostrum Jesum Chris¬ tum, creatorem, et gubernatorem totius creaturae, humi¬ li prece, et devotione dcprecemur: quatenus ille, a quo cuncta bona procedunt, in quo oculi omnium sperant, et eis escam tribuit in opportuno tempore, nobis aperire di¬ gnetur januas misericordiae suae, ut quicquid cordis nos¬ tri meditatio in ejus laudibus inchoaverit, ipse sua virtu¬ te , et gratia nobis adimplere perficiat; ipse quidem do¬ cet hominem scientiam, et replet omne animal benedictio¬ ne ; solius etenim ipsius est dare ignorata scire, et nota, et intellecta plano sermone exponere. Siquidem haec vir¬ go beata ex nobilibus, et chrislianissimis nata parentibus, Digitized by v^ooQie VITA SANCTAE SENORINAE. 11 sacramentis ecclesiae regenerata, ct confirmata, ut fide Deo, sic moribus, et vita ab infantia sua omni tempore placere studuit. Ornavit moribus propositum, et quod Deo vovit, animam, et corpus immaculata custodivit. Post cu¬ jus ortum, matre ejus defuncta, Auulfus Comes pater vir¬ ginis , recenti morte uxoris tristis et incestus, paruulam sibi filiam consolandi gratia repraesentari jubet. Quam ut in nutricis manibus deportatam videt, ut mos dolentium est, suspirans, et lachrymans Senorinam eam vocavit ex brevitate corporis diminutivum ei nomen imponens; qui etiam ei cum lachrymis dixit: Filia, Christo Deo te oflfero, et ipsi te commendo; ipse enim in conspectu suo nas tuas dirigat: nutrici quoque ait: Vade, curam illius habe, et omni diligentia custodi, et fove. Educata deni¬ que a nutrice, uti decebat, in domo paterna ablectari fi¬ liam patri placuit. Quam confestim cuidam religiosae foe- minae Godince nomine nutriendam dedit. Quae eam bono animo suscipiens, in loco spiritualis filiae adoptavit, cujus nomen, quia non ignoratur a religiosis personis, hoc ve¬ rum non dubitatur; quia cum.... perversus perit; et justorum justus societatem quaerit. Quales etenim quisque fovet, talis esse praesumitur. Sanctimonialis ergo fcemina, ut erat sanctae calliditatis, et solertis ingenii praedita, len¬ tavit in auribis virginis seminare, et tractare quanta es¬ set virginitatis gloria, et quam decens et placens hostia corpus sanctum, et castum, animamque immaculatam Deo offerre; dicebat enim: Fcecundilas implet mundum; vir¬ ginitas vero paradisum: castitas sibi Angelos associat, con¬ ceptio vero, et partus sibi cum dolore ac labore filios ad¬ jungit: honesta pulchritudo regem Angelorum in spon¬ sum accipit, qui thalamum ei in coelesti regno praeparat: gloria virginitatis in coelo multos fratres conjungit cum Christo: cujus arrhae et amor simul atque manum , aut cor cujusque virginis tangunt, amorem continuo hujus mundi ita expellunt, ut ejus prorsus nulla subeat memo¬ ria : jam vero sponsus huic similis in toto terrarum orbe nullus; et quicumque pro ipsius amore in terris angus¬ tias , difficultates, cruciatusque pertulerit, in coelesti do¬ micilio jucundissimis aeternae gloriae epulis perfruetur: hic sponsus est Angelorum creator; hic coelorum dominus. Haec assidue ad discipulam magistra; quibus ejus ani¬ mum usque adeo definivit, ut divino amore vehementer sit incensus, ac inflammatus. Emittebat quippe suspiria magna, copiam lachrymarum profundebat, et ad Deum conversa: 0’ altissime, inquit, rerum omnium procrea¬ tor, utinam tibi placeat, Domine, hujus pauperrimae pec¬ catricis cantus in numero et societate famularum tuarum accipere, ac ipsam mereri, te solum diligere, te timere, tibi inservire, tibi placere, eaque quaerere, quae ad tuum honorem, quae ad gloriam, quae ad virtutem, quae ad vo¬ luntatem pertineant: Tu enim scis abscondita cordis: ti¬ bi non cor fictum unquam, sed contritum et humiliatum placet: dignare obsecro, Domine, preces meas exaudire; desiderium enim meum tibi patet: prospice servae tuae, et quicquid de illa facere volueris, misericorditer, Domine, facito. Haec apud se sancta puella cogitans voluntatem suam homines celabat: unicum enim desiderium ipsius erat Domino servire. Miserere, aiebat, Domine, misere¬ re mei, te enim contemplatur anima mea. Huic vitae san¬ ctimoniae studens beata virgo ad aetatem septem annorum pervenit, quibus completis, cum Deus hujus margaritae splendorem aliqua labe infici, et contaminari non permitr teret: factum est ut filius ditissimi Comitis, et a stirpe Regia oriundi adolescens electus eam in conjugem petie¬ rit, quae etiam verba ipsa audire recusans, imo hujusmo¬ di precibus molestia affecta, ait, Egregie adolescens, ne me decipias, abi, aliam tui similem quaere, hanc tu prae- cibus et promissionibus delinito; de caetero tibi confirmo, non esse temecum, nec domo paterna sortem habiturum. Quibus auditis adolescens admodum erubescens, atque iratus ad virginis patrem idipsum defert: accedit ad fi¬ liam pater, et sic ad eam: Quare, inquit, filia, tam no¬ bili adolescenti nubere recusas? Cui beata virgo signum sanctissimae crucis ostendens, Quid est, inquit, pater mi, quid est hoc? nonne mihi praestantissimum sponsum, et dominum elegisti: nonne me Deo Optimo Maximo obtu¬ listi? Haec dicens beata virgo oculos demittit, et Iachry- malur. Recordatus autem pater promissionis Deo factae suassione supersedet. At cum ipse nocte illa cubitum dis¬ cessisset , secumque quaesisset, quidnam Deus de puella fieri vellet, prae anxietate obdormiit. Ecce Angelus Do¬ mini apparet ei: 0' fidelis, inquit, Comes, noli timere, noli noctes insomnes ducere, ob ea, quae filia tua Deo, cui eam obtulisti, vovit: Dominus enim ei praeparavit nu¬ ptias , et thalamum in regno coelorum, ubi sempiterna . gloria perfruetur: nam quod votum tu et filia tua emisis¬ tis, nullo modo revocabitur: non homini enim, sed Deo promisistis, nec illud privatum, sed ratum , et solemne habeto: an ignoras illud, quod David divinitus ait? Vo¬ vete, et reddite Deo vestro. Noli ergo a filia fructum mor¬ tis, et tristitiae, sed gaudii, et laetitiae exposcere: ipsa enim sponsum immortalem quaesivit, ac sibi elegit, fructum igi¬ tur vitae pariet : victum temporalem tu igitur filiae tuae suppedita, Deus vero spirituadem providebit. Benedic fi¬ liae tuae, quia viam Dei ingredi vult, ut ab ea postea be¬ nedici merearis. Ille enim filius est altissimi imperatoris, cujus filia et sponsa vocari filia tua merita est. Postero autem die, cum primum illucesceret, pater filiam conve¬ nit, quem ipsa benigne excipiens (timebat tamen in iram ejus incurrere, statuerat enim votum servare) ac ample¬ xa, ait: Quare tam cito huc, pater mi ? At ille Angeli¬ co monitu, volo, et benedictione filiae laetus, hilari vultu, libenlique animo: Ego, inquit, filia mea, huc accedo, ut quoniam viam Dei ingredi studes, ea, quae libi sunt ne¬ cessaria, praeparem. Quo audito se ad pedes patris pro¬ jicit, dicens: Gratias tibi ago ingentes, Jesu Christe Rex potentissime , tu enim Domine, qua es misericordia, et clementia ineffabili, gemitus, et preces ad te clamantium exaudis. Tum pater e solo eam levans, ac benedicens, ait: 0’ Domine Jesu Rex eternae gloriae, qui super Apos¬ tolos tuos Spiritum Sanctum emisisti, emitte, obsecro, gratiam tuam super hanc puellam, ut ipsa toto corde te et ore confiteatur, te unice diligat, te desideret, te ample¬ ctatur, ac animo lacto, et voluntario usque ad extremum judicii diem te ita cupiat, ut una cum caetcris virginibus in coelesti beatitudine te ipsum accipere, ac cum sua prae¬ clara lampade tibi obviam procedere mereatur. Tunc prae¬ sentes omnes dixerunt: amen. His ita actis, pater et fi¬ lia, et omnes qui aderant, ad Ecclesiam se conferunt, et sancta nutrix, cui virgo erat eurae, posuit super altare velum, quod moniales gestare solent, et a sancta puella illico acceptum flexis genibus in signum Virginitatis capi¬ ti suo imposuit, et omnes flentes, ac ipsa cum magna ala¬ critate animi Deum immortalem collaudarunt, qui sapien¬ tiam parvulis, qui fccmineo sexui admodum debili fortitu¬ dinem et animum praestat. Itaque admonitus ab Angelo pater, excogitabat, quas terras, quae praedia filiae ad vi¬ tam humanam sustentandam relinqueret. Reliquit igitur tres Ecclesias, ex quibus alimentum exislcret, et ad quas recreandi animi gratia se conferret: dicebat nanque pa¬ ter , quodsi ipsa interdum ex alia Ecclesia ad aliam ve¬ niret, commodius posset in proposito perstare, idque ad exitum perducere, quia si semper uno in loco commo¬ raretur , forte taedio, et fastidio affecta ocyus relinqueret ordinem, et aliquid minus rectum admitteret, ut aliis mu¬ lieribus accidisse aiebat, idque volebat propter mobilem animum, fragilemque mulierum conditionem: verebatur enim ne filiae propositum aliquo scandalo macularetur. Atqui veneranda Godina virgini praeposita, nomine ipsius Ecclesias accepit, praefecitque eis exactores, qui necessa¬ ria subministrarent, quarum duas sancta virgo locupleta¬ vit, et multis virtutibus ornavit: tertiamvero propter di- ficultatem itineris, et fluminis concitatissimo cursu laben- tis, in quo multi periclitabantur, reliquit. Post haec vir¬ go octavum annum complens, habitum ordinis Sancti Be¬ nedicti assumpsit: cum vero ad quinquagesimum et octa¬ vum aetatis annum pervenisset, ex hoc mundo in illam aeternam fmlicitatem migravit; quae fuerit ejus virtus, qua perfectione extiterit, qualem vitam degerit, postmodum dicam. Cum Godina animadverteret, preces, quas ad Deum pro hujus sanctae virginitate, et fcelici successu fu¬ disset, esse a clementissimo Deo exauditas, pro tanto be- Digitized by *^.ooQLe VITA SANCTAE SENORINAE. 18 Reficio gratias agens, Benedictus es, inquit, Domine, creator coeli et terra;, qui inspicis corda humilium, et eo¬ rum preces exaudis, nec eas revellas: Tu enim, Domi¬ ne , pietatis tua; femina magnis et paruis corporibus tra¬ dis , ut duplicatos ex virginea voluntate fructus capias, cum tibi, Domine, valde placeat virginitas cum vera hu¬ militate conjuncta. Te ergo obsecro, Domine, providere dignare huic Virgini tum ab infantia jam tibi oblata;, emit¬ te qusso super illam spiritum sanctum gratia; tua;, cujus numine, et providentia protegatur, ut cum illa sint dili- cia; tum, fructumquc ex ipsius charitate, et obedienlia percipias. Posthmc veneranda Nutrix jam palam discipu¬ lam suam instruit, eamque optima disciplina, et castiga¬ tione erudit, statutis regulm sum informat, sacrosancta Dei prmcepta docet, exponit libros Divi Ambrosii, et alio¬ rum Sanctorum , et alios Ecclesim, et ad ejus ordinem pertinentes, ut ipsa facilius Sacram Scripturam intelligc- re posset, quos ita addidicit Virgo, ut per spatium unius anni sciverit, et memoria tenuerit (quod erat mirandum) lectam prmterea, et acute intellectam regulam Divi Bene¬ dicti, cujus Ordinis ipsa erat, memorim mandavit, quod mirari nemo debet; spiritus enim Domini ubi, et quomo¬ do vult, spirat, et operatur. Dicebat prmterea veneranda Godina puellm : Filia mea charissima, scito hanc regu¬ lam Divi Benedicti esse matrem nostram, qum licet in prin¬ cipio admodum sil aspera, et angusta, in finem tamen la¬ tissima est, atque jucundissima, et quicumque integre, fi- deliterque servaverit, dummodo sit obediens, in montem Domini, et domicilium ascensurum. Ea enim est obedien- tim virtus, atque bonum, ut coelos transcendat, et hominem in illam glorim mternm fcelicitatem perducat, quam pri¬ mus parens omnium nostrum Adam, ob inobedientiam di¬ vinum praeceptum violans, amisit, et quicumque fidelis obedientiam ex animo habuerit, 'decipi a Dccmone non pos¬ se. Quae cum prudens Nutrix doceret, omnia attente Vir¬ go audiens, mirabiliter in corde suo conservabat. Cum autem puella in virtute proficeret, accidit aliquando, ut Nutrix orationi vacatura ad Ecclesiam se contulerit: cum¬ que paululum immoraretur, nacla est Senorina cilicium, quod Nutrix gestare solebat, acceptoque cinxit ad cutem corpus suum , reliquis vestimentis cooperiens, quod si¬ mul ac induit, cum esset admodum asperum (erat quip¬ pe ex pilis caprinis confectum) nullum sibi ex omnibus vestimentis unquam, nec suavius, nec jucundius est vi¬ sum, maximeque optabat id omnibus diebus vitae suae ges¬ tare, si esset a magistra relictum, vel aliud simile, si rc- perire posset, Asl cum ab Ecclesia rediret Nutrix, in li¬ mine ostii offendit puellam solito laetiorem: quam Virgo complexa, Obsecro, inquit, te, mater charissima, ncquic- quid hodie a te petiero, recuses, et meo desiderio opitu¬ laris, quod in me incepisti, libenter perficias. Existimans autem Godina petitionem Virginis fore honestam (sciebat esse culpa; expertem) Pete, inquit, filia, quicquid volue¬ ris , sum «enim tibi morigeratura: tunc beata sinum dis¬ cooperiens dixit: Dominus me induit clarissimo, et can¬ didissimo vestitu , fasciaque aurea praecinxit, posuitque manum suam super me, accepit me in sponsam suo anu¬ lo, jugum ejus mite, manus ejus collo meo, onus ejus mi¬ hi leve, suavitas illius in me dulcior meile: obsecro igi¬ tur, charissima mater, ne hanc vestem mihi eripias, ut vide¬ re merear Salvatorem meum Jesum Christum cum in extre¬ mo judicii die venerit. Haec autem considerans Nutrix de¬ mittit oculos, et ait: Confirma hoc Deus quod operatus es in nobis, tu enim cognovisti figmentum nostrum, adjuua, Domine, infirmitates nostras. Senorina autem imitari ma¬ gistram exoptans, ac se Deo totam mancipare contendens, orat, ut per magistram sibi liceat singulis quibusque Mer¬ curii et Veneris diebus, omnibus cibis, excepto pane et aqua, abstinere. Attendens autem Nutrix ad aetatem puel¬ is, jejuniumque esse impar viribus ipsius, considerans, so¬ lum permisit diebus Veneris jejunare , quem usum fre¬ quentavit Diva ad decimum usque annum. Vits Sancto¬ rum ad instantiam Virginis sermone paterno legebantur, ex quibus intellexit, quos cruciatus Martyres pro Jesu Christo subierunt, et quomodo Daemones Christi inimicos per martyria vicerunt, et magna edens suspiria dicebat: Ut quid audio cruciatus, victorias martyrum Jesu Chris¬ ti , et quo pacto ipsi Daemones Jesu Christi inimicos per Martyria superarunt (ingentes agebat Deo gratias) siqui¬ dem eos non imitor? His Senorince diu multumque affe- ctae dixit Godina : Te sollicitam, et tristem jam diu esse reor, causam rei ignoro. Cui Virgo: Mater Domina, nul¬ la sane me huius mundi cura tangit, sed cum vitas San¬ ctorum audio, cum animadverto cruciatus, quibus Mar¬ tyres pro Jesu Christi amore sunt affecti, et nihil tale in me reperiam, valde mihi peccatrici timeo: ignoro nam¬ que quomodo in coetum, ac societatem Sanctorum Marty¬ rum admitti possim. Quod cernens Godina , eam ample¬ ctitur, et confirmare coepit, et ait: Jacta cogitationes tuas in Deum, et ipse te cogitationibus, et anxietatibus hujus¬ modi liberabit, quia Sancti Martyres non solum propter sanguinem amore divino effusum regnum coelorum sunt consecuti, nec ob id solum coeters Divae coronam victo¬ ris merits sunt; sed etiam propter cor contritum, et hu¬ miliatum coelestem beatitudinem obtinuerunt; cor enim contritum ob peccata, et humiliatum erga Deum, est sa¬ crificium, victima, et oblatio maxime accepta. Nam mul- ts virgines, confessores, monachi, heremits, qui nun¬ quam sanguinem propter Deum effuderunt, in claustris, ac sdibus vitam degerunt, attamen ob praeclaras actiones vita eorum Deo maxime placuit, et in illum felicissimum beatorum coetum , ac concilium gloriosissime sunt relati. Tu vero filia, audi consilium meum, nec ob tua facta, et cogitationes (quamvis honesta) perturberis. Dico autem ti¬ bi multum cum inimico esse pugnandum: tres enim ini¬ micos habet homo, cum quibus dies, noctesque est confli¬ gendum : primus scilicet est mundus, secundus diabolus, tertius denique propria hominis caro, qus cum sit magis vi¬ cina, ac conjunctior, gravior est. Mundus igitur cum homi¬ ne certat, ei opes, dilicias, thesauros, varios ornatus, cla¬ ras preciosasque vestes ostentans. Diabolus vero in homi¬ nem hanc mentem injicere conatur, ut a Deo vero defi¬ ciens , idolis cultum adhibeat, qus cum surda, et muta sint, nec sibi, nec aliis prodesse possunt. Tertius autem inimicus, videlicet caro, hominem allicit ad capienda, co- medendaque prohibita, et qus sunt anims salutaria relin¬ quenda, ut ait Apostolus: Garo concupiscit adversus spi¬ ritum, spiritus autem adversus carnem. Quamobrem si te abstineas, tunc caro contrarium concupiscet, exquisitos videlicet cibos carnium, piscium, et alia, qus appetitum excitare solent, vina prmterea optima: imo si noctu oratio¬ ni vacatura surgere velis, aliudve tale agere, statim oc¬ currit caro, quasi dicens: Nescis noctes ad hominum quie¬ tem esse a Deo factas, et ad laborandum diem ? siquidem nox est, quiesce, et dormi. Detur prsterea, ut jam ores stans, aut genibus flexis, tunc caro tibi sic suggeret: Se¬ de, insana, sede, preces enim Deo ut stando, sic seden¬ do fundes, idcirco sedeas, et quiescas, nec tantum nego¬ tii tibi facessas; si autem evigilare volueris, oculorum a- ciem amittes, corpus conficies. Et hoc modo caro erit non serva, ut debet, sed domina; nam a spiritu caro, non a carne spiritus regi debet. Tunc Senorina ad Nutricem : Domina, inquit, mater, jam ex nunc serva domins an- cilletur, ita ut cum stas ad adolesccntiam pervenerit, ca¬ ro non superbia efferatur. Jam vero si carnem meam ci¬ bi, potusque parcitate maceravero, multisque flagellis af¬ fecero, certo scio ancillam domins esse obsecuturam, nec unquam adversus eam sese elaturam , et deinceps Agar domins sus, Ismael autem Isaac domino suo obtempera¬ bit. Hinc jam Virgo valde modico, tenuique cibo uteba¬ tur , nam diebus Mercurii, et Veneris solo pane et aqua reficiebatur, totaque quadragesima, tribus exceptis diebus hebdomads (quibus tamen parce ac moderate) jejunabat; carnem suam quotidie tandiu flagellabat, quandiu septem Psalmi poenitentiales recitari poterant: reliquo vero anni tempore carnibus et vino abstinebat, quin etiam eo de¬ venit, ut quibusque singulis diebus unica tantum refectio¬ ne aleretur, exceptis dominicis diebus in honorem san- ctissims Jesu Christi resurrectionis. Hanc Virgo vitam degebat usque ad statem quindecim annorum (quo tem¬ pore suam quisque mentem, et quem vits statum eligere malit, ostendit) et tunc beata Virgo cum omnia mundi flu- Digitized by v^-ooQie VITA SANCTAE SENORINAE. 49 xa, et caduca, et temporis permutationi subjecta esse pu¬ taret, viam rectam, relicta contraria, elegit, et praeteriti laboris oblita ad maiorem vitae abstinentiam pro divino amore aspirare, omneque vitae tempus in Dei obsequio ponere conatur. Nam cum ipsa sentiret carnem non satis esse domitam, nec obedientem, sed sibi adhuc cum ea, tamquam cum fera aliqua indomita, esse pugnandum, si¬ bi ipsi vim infert, lumbos suos fortitudine cingit, brachia Dei misericordia firmat, et tunc ad Dominum clamans: Ne , Domine mi, ne me , inquit, superbia, nec manus peccatoris moveat. Tum ad acerbiorem vitae statum, per jejunia , orationes aspirare contendens, proposuit se, dum viveret, non alio cibo usuram, nisi pane exigua aqua confecto, cinere, et sale admixto, ita ut tertia pars esset ex farina, tertia ex sale, aliavero tertia ex cinere, quo cibo semel in die tantum utebatur, domi¬ nicis diebus exceptis. Cumque ejus manus essent admo¬ dum larg», ac propensae ad eleemosynas pauperibus ero¬ gandas , erant non minus parataB ad corpus propter Deum verberandum. 0’ novum Virginis martyrium! ita se ipsa verberibus afficiebat, ut corpus , cilicium , et pavimentum sanguine madefecerit, quem ipsa divino amore inflammata libenter aspergebat; tanlumque ope¬ re et temporis in oratione ponebat, ut genua ipsius callum contraxerint; innumeris colaphis, et vulneribus faciem afficiebat: hoc martyrio in corpus suum assidue utebatur, quod sic maiorem cruciatum subiit, quam si se¬ mel unico supplicio, neceque esset affectum, quemadmo¬ dum Martyres, quorum alii decollati, alii in flammam con¬ jecti, alii in crucem acti, alii per humum tracti, et dila¬ niati sunt, atque idipsum etiam Virgines perpessae sunt. Ast cruciatus, quo haec suum corpus afficiebat multo maior atque acerbior extitit, quod tamen corpus meritum est es¬ se altare, ex quo Deus mulla, optimaque sacrificia acci¬ pit. Ac hoc modo vicit h»c Virgo mundum, et diabolum, faucesque ejus pede suo conculcavit, ita ut postea nec ca¬ ro , nec daemon unquam eam lentaverit, ac ita spiritum suum mundavit, ut omne malum , et peccatum radicitus stirpaverit, in ilioque plantavit vineam rosas ferentem, ex quibus odor Deo efflaretur suavissimus, sacrificiumque Deo acceptissimum offerretur, vineamque suam ita mundavit, ut nulla prorsus herba inutilis appareret. Quod cum ad¬ verteret diabolus, angore nimio conficiebatur, quia non poterat semen suum vineae Dei mandare, nec id unquam consequi sperabat. Cum Deus Optimus Maximus huius Virginis merita mundo patefacere, et hanc praeclaram stel¬ lam, ej usque clarissimos radios hominibus ostendere vel¬ let, ut opida finitima eorumque habitatores honore affici- rentur, factum est, ut Godina ejus nutrix in febrim in¬ ciderit , ex qua brevi mortua est: ad quam sepeliendam beata Virgo in Ecclesia Divi Georgii scpulchrum fieri, juxta quod suum etiam corpus sepeliri jussit; dicebat nam¬ que non esse congruum, ut quae in vita conjunctissimae essent, in morte distanti sepultura disjungerentur. Quo¬ modo ex hac vita discesserit, dicam , si prius aliqua ex multis miraculis, quae propter illam adhuc viventem Deus effecit, perstringam. Nam cum Senorina in terris dege¬ ret , et thalamus jam esset ei in coelo praeparatus, acci-, dit, ut cum Virgo orationi, et rerum Divinarum contem¬ plationi vacaret, ad eam famula veniret, cui Virgo dixit, Vade quaesitum claram aquam ad potandum: quam actu¬ tum i fonte allatam, manu sua Virgo benedixit: et con¬ tinuo in vinum est mutata, et cum ad os admoveret, vi¬ num esse intellexit: redarguit famulam existimans se ab ea illusam esse, et caute vinum servans, eandem ad fon¬ tem remittit, qua abeunte, aliam et mittit, quae primam insequeretur, diligenterque observaret, quidnam in via a- geret; quod cum diligenter ab ea esset factum , redeun¬ tes autem e fonte ambae dicunt: Ad fontem perreximus ut jussisti, et manus lavimus in aqua ex qua portamus. Ad¬ hibens Diva fidem famulae verbis, accepit aquam et ma¬ nu benedicens, signum sanctissimae crucis fecit, tunc aqua ut antea in vinum mutatur. Tunc denique serva Dei id esse miraculum, quod Deus per illam effecit, cognoscit, et sub jurejurando praecepit famulae, ne cui, dum in vita maneret, id diceret, eique mandavit, ut incolae omnes il- M.U. Tom. I. lius loci (erant enim omnes mulieres) convocarentur, qui¬ bus dixit Diva: Bibamus ex hoc vino, quod nobis Deus ob suam misericordiam dedit; tunc benedixit vinum , et beberunt affatim. Cum tamen domum redirent, miraban¬ tur quod Diva, praeter consuetudinem, vinum bebisset, quae in cella remanens egit Deo gratias tantas, quantas commemorare nequeo: sic tamen agebat: Domine mi Je- su Christe, haec opera ex tua pietate profecta sunt, quae, tu Domine, pro salute, et incolumitate servae tuae osten¬ dere voluisti; (u, Domine, aquas, et caetera elementa ex nihilo fecisti; tu, Domine, aquas a rebus omnibus sepa¬ rasti ; tu, Domine, aquas firmissime super terram collo¬ casti ; tu, Domine, spiritum tuum super aquas emisisti; tu, Domine, aquas dedisti iis, qui per eas vivunt; tu, Domine, in aquis quaesisti omnes, qui a te defecerunt; tu, Domine, ab aquis No6 seruum tuum liberasti; tu, Do¬ mine , per aquas populum Israelis, cum mare transivit, transire fecisti; tu, Domine, aquis scelera generis huma¬ ni expianda esse voluisti; tu, Domine, in Chana Galilaeae aquam in vinum, praesentibus discipulis tuis, commutas¬ ti ; tu, Domine, hodie in signum servae tuae aquam fn vi¬ num virtute tua convertisti: tibi igitur soli sit virtus, glo¬ ria, honor, imperium, potestas, et gaudium in saecula sae¬ culorum amen. Cum adhuc in terris degeret Virgo, uo- luit Deus aliud miraculum per eam servis suis demons¬ trare. Nam verno tempore cum frumentum colligitur; areaeque componuntur, accesserunt agricolae a Praeposito Ecclesiae, in qua Virginis corpus postea scpultum est, evo¬ cati ad frumentum ex palea excutiendum, et in horrea de¬ ferendum : delato jam ad aream frumento, domum se quis¬ que eorum confert ad refectionem sumendam , ut violen¬ tius , ac nervosius omnem conatum ad rem adhiberent: erat tunc ccelum serenum , diesque adeo clarus, ut nul¬ lus undique nubem aliquam conspicari, ac prospicere po¬ tuerit , unde pluviae protenderentur. Refecti vero coloni continuo duas areas frumenti trivere, in tertiam vero cum jam nimio labore incumberent, ut diligenter rem expedi¬ rent, die claro existente, ccce tonitrum horrendum inso¬ nuit , quod ingens nimbus statim consequitur. Agricolae vero aream deserentes domum confestim se contulerunt, et loquebantur de virtutibus, et miraculis Dei et Sancto¬ rum ejus; inter quos erat sacerdos, qui eidem Ecclesiae praeerat, et aegre, molesteque ferens pluviam ad Virginem accessit, et clamans: Non, inquit, vides, Domina, quae fecit nobis Deus? Quam injuriam nobis intulit? hodie cla¬ rus dies, splendensque existebat, nunc, erepta luce, te¬ nebris, et caligine offunditur: operarii, Domina, relicta area, fugerunt, triticum copia pluviae amittitur, et siqui¬ dem ita effectum est, pereat totus mundus. Haec sacerdos, ut insanus, effutiebat. At Virgo, qua erat patientia et fi¬ de in Dominum, sic intulit: Magna, inquit, fili, est Dei pietas, ac misericordia, idcirco irascitur Deus in scelera¬ tos, ut postea opem et auxilium ferat; minatur, ut postea sua pietate, et clementia utatur. Surgens vero Virgo ad limen usque pervenit, ex quo aream prospicere, ac intue¬ ri posset. Quam vero fiduciam in Domino ipsa habuerit, nemo sciebat. Ast ubi primum ipsa accessit, Dei miseri¬ cordia benigne praesto fuit; omnes namque admirati stu¬ pebant ; claritas quippe solis ab area non discedebat, ita ut nec in aream, nec circum eam pluvia caderet, et ita loto die effectum est, donec totum triticum mundatum, et in horreum delatum fuerit. Dico vobis, amici, tale es¬ se hoc miraculum, ut illud, quod Deus fecit perGedeon, vel illud, quod per Sanctam Scholasticam Divi Benedicti sororem, quae ne frater ejus Divus Benedictus ab ea dis¬ cederet, a Deo fusis lachrymis impetravit pluviam; contra vero id Deus concessit Sanet» Senorbice ; nam rogatu il¬ lius pluviam fudit, precibus vero hujus pluviam infuso sole cohibuit, et ut cor clerici mite, et sedatum redderet, Deum exoravit ut clerici triticum servaret. Vos vero ju¬ dicate , quale horum sit preestantius miraculum, an hoc quod Deus fecit propter Senorinam in acre relinendo plu¬ vias, ne in aream descenderent, anxero illud, imploran¬ te Scholastica, imbres fundendo. Ego vero dico illum, qui utriusque est sponsus, id ipsum utriusque precibus fecisse. Cum fama, et pr»dicatio hujus Div» in omnes 13 Digitized by Google VITA SANCTAE SENORINAE. SO terras finitimas se diffunderet, evenit, ut Episcopus Do¬ minus Rudesindus virtute proditus veniret ad Ecclesiam Divi Joannis de Vieira visitandam, qui cum familiaribus suis verba fecit de virtutibus et bonis Dei, et Sanctorum ejus, praesertim de fama, et existimatione hujus Divae, et de praedicta pluvia: inter quos erant mercenarii domum tegentes, quorum unus ob dictam pluviam, quae cecide¬ rat, maledictis Divam et Sanctos Dei caepit insectari, quia reliqui omnes eam, et Sanctos Dei summis laudibus ex¬ tollebant, quem Daemon statim invasit, nec reliquit, do¬ nec omnes pro «o Deum , et Sanctos ejus supplicarunt, omnes enim intelligebant illum ob maledicta, quibus Deum et Sanctos ejus insectabatur, esse damnatum: qui, post¬ quam a Daemone relictus, dixit, et confessus est coram omnibus, se nefando ore graviter contra Deum et Sanctos ejus deliquisse, et malum, quo fuerit affectus, jure esse sibi inflictum, sed tamen quod passus fuerit, fore sibi in animae salutem. Unde sciendum est, quod huic contigit, non esse factum, ut supplicium Deus de illo sumeret pro¬ pter scelus commissum, sed ut caeteri a tali in Sanctos commitendo deterrerentur. Deinde ex hoc Deus demons¬ trare voluit, quanta sit patientia, quanta charitate in San¬ ctos suos. In hac Ecclesia immorata Diva est aliquot dies, cum vero alimenta deficerent, praeparabat se ad in alam Ecclesiam iter faciendum, idque advertens Ecclesiae Prae¬ positus, inquit : Domina, nullum relinquis nec panis, nec vini ad operas vicium ? Et tunc cum noctesceret, clericus Propositus demum discessit, preces adhibet Virgo Deo, ut dignaretur operis Ecclesiae prospicere. Mane autem fa¬ cto operae invenerunt ad ostium Ecclesiae sex bonae fari¬ nae sarcinas, quantum portare possent sex cameli, quin etiam vestigia camelorum reperta sunt, qui vero eos du¬ ceret, aut reduceret, ignoratur. Caelerum mercenarii mi¬ raculum hoc Divae dixerunt, quae gratias Deo agens vocat Procuratorem Ecclesiae ad servandum panem a Deo mis¬ sum. O’amici, quanta est Dei clementia, quanta ejus mi¬ sericordia 1 a nullo alio id esse factum, nisi 6 Deo, qui Abraham agnum ad sacrificandum dedit, Eliae panem cum indigeret, filiis Israel manna in deserto, quis ignorat? Ipse enim Dominus Sanctae Virgini hunc panem suminis- travit. Postea Diva commeatus huic Ecclesiae relinquens, statutum iter fecit. Et ut adhuc Deus manifestaret Virgi¬ nis virtutem familiaribus ejus, evenit, ut cum ipsi iter facerent, lacum magnum, cui nomen Carrezeda, ranis refertum offenderint, tunc praecepit Diva clericis, ut so¬ lebant , canere, quod ipsi libenter exequi volentes, pro¬ pter coaxantes ranas non mutuo se audiebant, quod ad¬ vertens Diva, manum tollens: Vermes, inquit, mali, et infructuosi, ac inutiles, silete, et obstare nolitote Dei ob¬ sequio. Ecce silent ranae, ct lacum deserentes alio petunt. In hoc miraculo similis fuit Virgo Divi Marlini , qui mergos a paludibus abire, et alias terras petere jussit, qui statim Divo obtemperantes, devolarunt. Quod siquis ratiocinari vellet, ranam et mergum speciem Daemonis re¬ ferre comperiet: uterque inutilis est; mergus enim da- num infert, rana vero coaxat. Cum fama huius Divae di¬ vulgaretur , ad eam veniebant infirmi, pedibus ac mani¬ bus capti, quos cum manu attingeret, valetudinem recu¬ perabant. Hoc tempore contigit , aut prodictus Rudesin¬ dus Episcopus Dominus, et hujus Divae studiosus, ex hac vita in illam foelicissimam excesserit, et cum tunc Seno- rina horis matutinis vacaret, easque cum coeteris monia- libus compleret, audivit caelitus suavissimas, jucundissi- masque Angelorum voces, quaerensque quidnam hoc es¬ set, divina revelatione intelligit esse animam hujus Epis¬ copi, quam Angeli Deo offerebant. Tunc Virgo dixit suis sociis: Audistis ne quidquam ? Minime, illae. Tunc Vir¬ go ex famula vocata quaerit, si quid audierit. Cui famu¬ la, audio, inquit, in coelo voces, quid autem sit, igno¬ ro. Tunc \irgo Dominus noster Episcopus Rudesindus a morte ad vitam, ex labore ad quietem est translatus, id¬ circo Angeli per aerem ascendunt canentes, et dicentes Gloria in excelsis Deo, ac maxima laetitia perfusi animam Episcopi deferunt. Hora autem, in qua id facium est, et dies notatur, et de facto exquiri jubetur, an Episcopus in illa hora decesserit, et ita accedisse ac Virgo praedixe¬ rat , denuntiatur: ex quo incredibili laetitia Virgo affici¬ tur, siquidem anima Episcopi Domini sui foelicitatem illam ineffabilem, ac sempiternam esset consecuta, et quam ma¬ xime potest Virgo Deum orat, ne bonis spiritualibus pri¬ vetur. Affirmo praeterea vobis hanc Divam, quantum in se erat, conari opera misericordiae, et caritatis exequi; ipsa enim infirmorum curam habebat; ipsa Doemones ma¬ nuum suarum tactu ab hominibus ejiciebat; diabolos fu¬ gabat ; caecis aspectum restituebat; claudis, ac pedum vitio afflictis gradiendi facultatem dabat; surdorum pate¬ factis auribus auditum insinuabat: omnibus denique quod- cumque misericordiae opus implorantibus prostabat. Haec autem faciens, deficere, et defatigari coepit, nec ut antea tot labores suscipere poterat, Deumque obnixe obsecrat, ut sibi concedatur custodia levari, carcere, quo detine¬ tur , eripi: et illa nocte facta est caelitus ad eam vox, sic: Veni amica mea, et libi coronam meam imponam , Dominus enim Deus concupiscit decorem tuum. Ex qui¬ bus verbis et ex obitu Episcopi, a se viso, praesagivit Vir¬ go postmodum se ad Deum Jesum esse excessuram. Sa¬ cerdotes accersiri jussit, animum suum venerandis Eccle¬ siae Sacramentis munivit, sacrosanctum Christi corpus, cui totam se devovit, accepit. Quibus actis, dies festus Sancti Georgii Martyris evenit: tunc convocari procepit clericos finitimos, personas quasque religiosas, et homi¬ nes, et mulieres, quibus illa dixit: Gaudete, et laetami¬ ni propter meum gaudium, et laetitiam, hodie enim ex morte ad vitam , ex labore ad quietem transferar, quo¬ niam Dominus meus Jesus Christus me ad se vocavit, ut cum illo vadam. De hoc omnes admirabantur, et Psal¬ mos, et Hymnos cantare non cessabant. Sancta vero ad¬ modum laeta ac firma cubans praesciebat horam, in qua spiritum ad Deum esset emissura, quem Jesus Christus accepit, eumque ante Deum Patrem prosentavit, quem Diva summe laudans, eique eximias gratias agens pro a- micis suis orat, atque etiam ipsa Virgo virginum Deipa¬ ra et omnes Sancti ct Sanctae regni coelestis cum Sancta Senorina ineffabili gaudio atque laetitia perfunduntur: et Sancta Dei Genitrix quotidie Deum rogat, ut ipse flagi- tiorum superbiam comprimat. Vos vero, amici, hanc Vir¬ ginem , quae jam cum Deo Patre regnans non cessat pro suis amicis, et studiosis Deum orare, obsecrare debetis, ut ipsa, qua est bonitate, pro nobis preces Deo adhibeat, et pro omnibus, qui in illa habent fiduciam, ut et illi, qui angustiis et angoribus premuntur, subleventur et ab omnibus animi et corporis periculis eruantur, multisque bonis cumulentur, et in patriam caelestem ascendere me¬ reantur, in qua ipsa cum Deo et caceris virginibus vivit in aeternum , amen. Haec beata Virgo cum ad aetatem quinquaginta et octo annorum pervenisset, ex hac vita migravit anno Domini millesimo vigesimo. Nunc dicam miracula aliqua a Diva post mortem facta, ut ab iis, qui viderunt, accepi, nullo tamen modo omnia, quae Deus per illam fecit, et facit, enarrare potero. Judaeus quidam ex Zamora in hanc terram veniens, mercemque venalem ad collum portans, accessit ad Ecclesiam hujus Divae, pa¬ loque in pariete affixo mercem appendit, et ascendit ad sepulchrum Santae Senorina !; admonentibus autem omni¬ bus, ut descenderet, nolebat. Ast illa hora Doemon in il¬ lum ita erupit, ut pro mortuo baberelur. Postmodum ve¬ ro loquitur Judaeus, clamans, ait, Magnus est Christia¬ norum Deus, et quam maxima ejus potentia, qui et in caelis, et in terris regnat! Deinde sic dicebat: Ecce Di¬ va haec humata regnat, et quod vult facit inter vivos, et mortuos. Postea vero mercem iterum assumens, ut erat interno caligine offusus, fugit, et omnibus ei obviam fa¬ ctis id, quod sibi evenerat, enarrabat, usque dum Tole¬ tum, ubi habitaverat, reversus est, et morbo affectus, a diabolo, a quo deceptus erat, vita privatur, et in spur¬ cissimas inferorum tenebras detruditur. Eo tempore Do¬ minus Paius Archiepiscopus Bracharcnsis, ut visitationis munus obiret, Brachara discedens, venit ad Ecclesiam hujus Divae ad orandum, et inter alia multa miracula, quae ei sunt dicta de hac Virgine, audivit etiam, quod ipsa in sepulchro adhuc sit toto corpore integra, et lan- quam dormire videatur: qui hoc experiri cupiens congre- Digitized by v^ooQie Y1TA SANCTAE SENORINAE. 61 garit plebem, eamque volens exhumare audivit voces cae¬ ci cujusdam a Sancta illuminati, qui clamare coepit: Vi¬ deo , inquit, manus Archiepiscopi, et video Archiepisco- pum. Ex quo Arcbiepiscopus ipse magna admiratione est affectus, et qui aderant ex caeco quaesiverunt, quid hoc esset, et quare clamaret? Quibus ille, Ego, inquit, sem- per a nativitate fui caecus, et vidi manum, quae oculos meos tetigit, et Archiepiscopum, et sepulchrura Sanctae Se¬ norinw aspicio. Quod Arcbiepiscopus animadvertens ma¬ ximis laudibus Divam extollit, deinde aperiendi sepul- chrum voluntatem penitus abjecit, quod Deus clausum esse vult, nequis sciat quid in illo contineatur. Hoc au¬ tem esse verum ab iis, qui viderunt, accepimus. Erat quidam nomen Sylvesler habitans in opido Castelli Vima- ranensis, a Doemone vexatus accessit ad Sanctae Senori¬ nw sepuichrum sperans liberationem consecuturum, tunc vehementius vexabatur, verum cum ipse oraret, admo¬ vens ad pectus manum, liberatur, nec amplius, ut a vi¬ cinis accepi, vexatus est. Clericus nomine Paius huic Ec¬ clesiae Praepositus, nobis affirmavit ad hujus Divae Eccle¬ siam hominem venisse ex regno Leone oriundum, qui instar utris tumidus erat, et expletis horis vespertinis ac¬ cendens candelas demisit se ante sepuichrum Divae resu¬ pinum, quia aliter jacere, nec dormire poterat. Et nunc Ecclesia ita populo erat referta, ut quemvis jam capere non posset. Dormientibus vero omnibus, tumidus ipse mu¬ lierem vidit candida veste indutam, quae dixit turgido ho- ni: Dormis, homo? Tum ille, Quomodo, inquit, dor¬ miam tanto dolore afflictus? Cui mulier: In latus dexte¬ ram vertere, et stalim sanus factus eris: Et ipsa sibi fas¬ ciam dare visa est, quam ipse cum tetigit, tanta ex ejus ventre vociferatio intonuit, ut omnes a somno excitaren¬ tur , quibus ille rei eventum exposuit, et se esse morbo prorsus relevatum, intercedente Senorina, profitetur. Tunc omnes in coelum manus tollentes gratias Deo et Sanctae e- gerunt. Quo tempore idem clericus (ut ab ipso accepi¬ mus) Ecclesiae ipsi esset praepositus, venit quidam ex Za- mora audi(is miraculis Divae ad hanc Ecclesiam, atque fi¬ lium nativitate claudum in jumento attulit, ita ut ipsius genua ad pectus essent reducta, cui medici remedia affer¬ re non poterant: cum esset in Ecclesia Divae circiter sex- decim dies, paterque ipsius cum aliis agricolis se in vi¬ neas Divae operaturus conferret, filium in area reliquit ut servaret frumentum : idque effecit pater, ut ipse et filius alimentum sibi ab Ecclesia Divae ministrandum mereren¬ tur. Claudo igitur sic relicto aparuit mulier dicens: Da mihi, inquit, puer, virgam, quam gestas; ipse autem porrigere volens se incolumem erexit, et tunc mulier eva¬ nuit. Puer autem exclamavit, et qui operabantur in vinea accurrerunt, et quid esset interrogarunt: tunc puer om¬ nia, quae sibi contigerant, exposuit: et in Deum et ejus Sanctam gratiarum actione usi sunt. Tunc pater, et filius incolumis in patriam discedunt, et qui claudus in jumen¬ to venerat, expeditis pedibus, iter facit pedestre. Praedi¬ ctus clericus affirmavit duos adolescentes ab ortu caecos ex locis disjunctissimis huc accessisse, quia fama, et au¬ ditione hujus Divae miracula perceperunt, et Olyssiponem ingressi quaesiverunt, ubinam corpus Sanctae Senorinw es¬ set sepultum ? quibus dictum est, ut ad Archicpiscopatum firacharensem ad flumen , quod appellatur Basium , se conferrent, juxta quod corpus Sanctae Senorinw huma¬ tum esset. Qui etiam cum uxoribus venientes ad ipsam Ecclesiam accesserunt, et clerico nomine Paio omnia, quae sibi acciderant, nuntiarunt. Cumque sol ad occasum verteretur, caeteris domum redeuntibus, manserunt caeci cum nxoribus ante sepuichrum Virginis; cumque uterque oraret, alter tamen, ut infra videbitur, maiori animi stu¬ dio orabat; nam peracta prima noctis vigilia, et accensis adhuc ad tumulum Virginis candelis, caecus, qui amicior Dei erat, audivit tonitruum ita vehemens , ut tota aedes sibi corruere videretur, excitavitque socium, qui excita¬ tus, Quid est, inquit, hoc ? Tum devotus: Totam do¬ mum hanc candelis accensis plenam video : ac jam ipse illuminatus praB nimio gaudio, et laetitia gestiens cymba¬ la pulsavit. Tunc omnes clerici, et Ecclesiae mercenarii excitati viderunt caecum illuminatum, et pro tanto bene¬ ficio Deum et Divam admirantur. At caecus tanti benefi¬ cii memor per multum tempus ex eleemosynis sibi eroga¬ tis candelas, ct oblationes emens, omnia ante sepulturam Divae offerebat. Tandem salvus et incolumis domum eva¬ sit. Accepimus praeterea ab eodem clerico, et ab aliis mu¬ lierem quandam , cujus venter per duos annos tumidus erat, ad sepuichrum Divae se gravidam existimantem ac¬ cessisse , et in admirationem rapta, quod tandiu partus differretur, Virginis opem implorat. Cum ipsa simul cum marito, et fceminis ejus vicinis ad sepuichrum orationi va¬ carent, eique multas oblationes offerret, ut partui subve¬ niret , peracta supplicatione, sensit in ventre tumultum magnum fieri (nemo sane sciebat, quid in utero gestaret) idque vicinis dixit, quae partum instare putantes, eam do¬ mum redire cogunt, quo cum pervenisset, emisit ex al¬ vo ingentem anguem, quo viso omnes vehementer obstu¬ puerunt , qui cum fugere conaretur, interficitur, et qui aderant Deo et Sanctae gratias retulerunt. Ex opido Vi- maranensi mater et filia in sacellum Divae se contulerunt: mater multiplici partu confecta, ne deinceps pariat, ob¬ secrat ; filia vero sterilis fcelum implorat: intercedente Diva, voti compotes evadunt. Nobilis ac praepotens vir ex intimis Regis familiaribus, eique a consilio, cum juxta templum Divae transiret cum exercitu ad hostes, qui ejus castellum obsiderant, propulsandos, Divae Ecclesiam non ingressus est: cumque ab Ecclesia non longius abesset, stetit equus ibi immobilis, ita ut nullis flagellis moveretur. Ipse nobilis rei causam cognovit, et ad templum Divae se contulit, et suae temeritatis (quod scilicet templum Divae non sit ingressus) veniam et auxilium contra hostes im¬ plorat , et meritis ipsius Divae, superatis hostibus, victo¬ riam reportavit. Regnanti Alfonso Hispaniarum Regi nun¬ tiatum est praedictae Senorinw fratrem una cum aliis so¬ ciis opes alienas spoliare paupertate coactum. Quam ob causam Rex illum in vincula conjiciendum sancivit. Ve¬ rum cum hominis pedibus vincula et catenae admoveren¬ tur , tanquam luteae frangebantur. Id custodibus ad Re¬ gem deferentibus, quaesivit, an ipsi hujus rei causam sci¬ rent? Tum custodes: Domine, audivimus huic viro esse sororem eximia virtute praeditam, cuius orationibus id fie¬ ri, ne frater in carcere detineatur, suspicamur. Tunc Rex talem fceminam videre exoptans, illam ex Archiepiscopa- tu Bracharensi, Toletum honeste et honorifice venire jus¬ sit, quam ad Regem ingressam, sic ipse aloquitur: Cum te nonnisi e* fama ac virtute tua cognoscam, quicquid volueris pete, et omnia praestabo. Tum Senorina humili- me petiit, ut Ecclesia sibi a patre relicta concedatur. Rex vero admiratus quod plura non petiisset, Ecclesiam con¬ cessit, et fratrem ipsius liberavit, et asylum Divae dona¬ vit cum diplomate ad Ecclesiam perutile. Et Senorina ad eamdem Ecclesiam honorificentissime reversa est. Haec et alia mulla fecit miracula, et facit Deus per intercessionem Sanctae Senorinw, quibus brevitatis causa supersedendum putavi, ad laudem omnipotentis Dei, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Arnen. Digitized by v^ooQie 81 VITA SANCTAE SENORINAE. ALIA SANCTAE SENORINAE VITA EX ACTIS SANCTORUM. 1. Senorina ex nobilissimis Sousaram orta natalibus, Hu- fum Hufes 1 2 Belfajal seu Belfajer, Comitem et Dominum ter¬ ritorii da Vieira et do Basto, inter Minii et Durii flumi¬ na Braccarensis dioecesis, patrem habuit et Soerium Bel¬ fajal avum ; matrem vero Tharasiam , sororem Comitis Gunsalui Soarii strenui militis, qui regibus Legionis opem detulit saepe saepius» E vita vero Tharasia discessit, relin¬ quens filiam Senorinam puerulam fere lactentem : hinc Uufi patris dolorem eteoniugis obitus ct filiae orbitas gravissime perangebant. At ut tantis Hufus occurreret infortuniis, Go- dinam Abbatissam in coenobio S. Joannis de Vieira, ordi¬ nis Benedictini, puerulae materteram, feminam et pruden¬ tiae dono illustrem, generisque notabilitate conspicuam, et quod seriius est, vitae sanctitate sublimem, elegit, ut de Senorina; educatione tractaret, concurrentibus utriusque sanguinis coniunctionis vinculis, et sanctissimae Abbatissae ad huiusmodi educationis pensum suffragantibus officiis, etiam in externis virginibus. Nec electio Comitis animum decepit, quia B. Godina, accepta puerula cum eius nu¬ trice , sic assislentiae necessaria ministravit ulrique, ut post tempus infantiae sacra Virguncula sanctissimae Abba¬ tissae solerliam omnibus inluentibus propalaret. Cum er¬ go iam ad aetatem discretionis pervenit, ita virginem Go¬ dina validis virtutum fulcris, verbo et opere informare constituit, ut sancti Spiritus templum mereretur haberi, ideoque ad summum, timore et amore Dei praeviis, per¬ fectionis apicem deuenire curavit. Hinc fere totam hebdo¬ madis partem ieiuniis explebat, cilicio induta tenerae car¬ nis fomitem, nec non disciplinis macerabat, et reliquum temporis aut in oratione aut in verborum caelestium aus¬ cultatione excursum feliciter transigebat. 2. His sic Senorinae virtutum odoribus per illius regio¬ nis terminos diffusis, in aures ingenui et nobilis adolescentis eius fama pervenit; qua procaciter inescatus juvenis, om¬ nem ponere operam curavit, ut ad speciosissimae virginis au¬ ditum, eius flagrantis amoris scintilla perveniret, ita ut il¬ lam sibi in matrimonium coniungeret. Quod ut beata Virgo cognovit, constanti animo, ut a proposito resileret, iuveni notifleari mandavit. Sed cum sit immedicabilis amor, eo ipso quod Virginis contemptus significationem audivit, vi furoris multiplicata prolixius, in pervicacem desperationis affectum, blandum voluntatis desiderium tenaci apprehen¬ sione convertit. Sed quia frustra aestuantis adolescentuli solicitudo continuum temporis lapsum perdebat, sibi con¬ sulens, Comitem Hufum, Virginis parentem, adire com¬ pellitur : cui obortis lacrymis, ardentibus affectibus, me- teoricis precibus et amantis suspiriis, omnia sui amoris accidentia patefecit; ab eo flagitans ut tiliam summe di¬ lectam sibi in conjugium permittere dignaretur. Comes no¬ bilissimi iuvenis angustiam demirans, et illius dotes ab origine illustres et a natura praeclaras contuens, illum, ut tempori pausam daret, benjgne dimisit; promittens se filiam, ut ad coniugii vinculum properaret, bono auspice allocuturum. Abstersit strenuus Comes solamine prudenti lacrymas iuvenis perturbati, qui eius salutem Comiti com¬ mendans, de eius praesentia valde solatus discessit. Tum Comes in coenobium * conscendens, Senorinam accersiri iubens, humanis et suavibus verbis, Proceris coniugium prudenti brevitate proposuit; addens quanta amoris aes¬ tuatione, quanta sanguinis illustratione, eorum proseque¬ retur affectum. Audivit sacra Virgo patris propositum, cui tali supra aetatem constantia respondit: Ego D. N. Je- sum Christum Sponsum accepi, quem despicere foedum, cu¬ ius amplexus perturbare nefandum: ideo, io animae spon¬ si dislurbium, alium admittere, iniquum; ita ut nec pa¬ tris instantia, nec iuvenis appetitus, nec mundi opes, nec vana nobilitas poterit me a Christi Sponsi, amantis, no¬ bilis , et divitis separare coniugio. Tacuit pater, auditis beatae Virginis verbis, vehementi fervoris spiritu prolatis: et ut sanctum propositum ad perfectionem perduceret in¬ vitavit ; Virgini promittens, ulterius de illo aut alio ma¬ trimonio exquirendo, se nusquam tractaturum. 3. Hanc Uufi Comitis obsequelam, qua se cum filiae pla¬ cito conformavit, sic Virginis Sponsus gratam accepit, quod node sequenti resignationem Comitis plaudere sata¬ geret : ideoque illi in somnis Angelum dimisit, qui Numi¬ nis assensum referret, et quod protinus Senorina monas¬ ticam religionem acciperet, imperaret. Tantae inspiratio¬ nis decreto parens, adveniente die Comes monasterium adivit: et Godinae Abatissae necnon filiae Senorinae Dei placitum recensens, et oraculum Anglica voce prolatum propalans, illico sacram virginem Benedictini Ordinis habitum induere destinavit. Quo facto nimia omnia laeti¬ tia, ad aratrum Senorina manum imponens, sic in perfe¬ ctione concrevit, ut non solum exemplo sed et admira¬ tioni omnibus aliis extiterit sanctimonialibus. Exacte Mar¬ tyrum acta legebat, in quorum studio et in aeternorum pen¬ sitatione cruciatuum diu nocluque percurrebat; tanto la- crymarura imbre, quod et in martyrii desiderio exardes¬ ceret, et in poenarum aeternarum diffugio totis viribus la¬ boraret. Haec ergo voluntatis ad martyrium anxietas sic corporis attenuavit compaginem, eo maxime quia clausu¬ rae status propositum prohibebat, ut in melancholicam in¬ cideret aegritudinem. Cuius causam, ut agnovit B. Godi¬ na , illa qua erat praedita sanctitudine prudentiali et so- lertia monachali, infirmam Virginem visitavit, et haec in¬ ter alia solaminis vice verba profatur: Soror carissima, nostra haec vita monastica, si in sua accipiatur severita¬ te, quid aliud nisi verum martyrium est ? Nam si Marty¬ rum res gestas perpendis, in nobis prolixius, quam in il¬ lis martyrium inspectabis. Illi temporalem, nos continuum agonem suscipimus; illorum affectus attracti, nostrorum proculdubio voluntaria resignatione oblati feliciter. Ergo si martyrium, filia carissima, explere desideras; in pa- lestra es, in pulvere praesens agonista subiaces, age dum et ad satellitum, trium animae inimicorum conflictum, stre¬ nua pugil arma defensionis exerce. Hic cruces et stipites invenies, quos superes; hic rotas, trochleas et torcula¬ ria, quae vincas; hic equuleos, fidiculas, catastas, quas deprimas; hic denique alia instrumentorum genera cru¬ ciatuum, quae comprimas, dubio procul reperies. Ergo ut quid aliud martyrium ambire praesumis? Dei voluntatem adimple, et omni benedictione frueris. His sacra Virgo suffulta consiliis, laeta solamine et vallata praesidio, illud novum agonis piaculum variis poenitentiae exercitiis sedu¬ la quaeritabat; in quorum continuatione sic vitae ter¬ minum explevit, ut aliquando Martyr reputaretur ubi¬ que. 4. His temporibus sanctissima Godina, coenobii Abbatis¬ sa, Senorinae matertera, et cius bonae indolis magistra, tem¬ poralem exuit vitam , et aeternam virtutum sarcina onus¬ ta feliciter adinvenit. In eius locum et merito Senorina, convenientibus sanctimonialium suffragiis, successit. In huius officii onore, sic sacra Mater se gessit, ut nec in minimo apice ab antiquae severitatis pondere deviaret. Fuit in illa mirabilis gratia miraculorum: nam saepius aquam in vinum vertebat, tempestates ex areis depellebat, et alia prodigia suis orationibus perficiebat. Coenobium ex loco Vieira, ad Bastum transtulit, ubi cum panis Virgines la¬ borarent inopia, interveniente sanctae Abbatissae oratione, brevi Deus saturavit famelicas. Quid magis ? Cum aliquan¬ do iter perageret Abbatissa iuxta Carrazedum, sociis ali¬ quibus sacra; Congregationis Virginibus, et in loco divi¬ num recitare officium statuisset amoeno, sic a rauco ra¬ narum strepitu eius fuit impedita deuotio, quod in oratio¬ ne nec minimum persistere potuerit. Tunc Senorina gar¬ rulas animalium molestorum voces consopire disponens, ne in ceterum perstreperent imperavit: quod evenit, nam 1 Yepez et Ludovicus ab Angelis Comitem Adulfum appellant: Lectiones Breviarii Benedictini Avulsum/ Sousarum familia an nominetur inMs. Legendario vehementer ambigimus. Act. Sanet. 2 Hinc liqueret non fuisse in domo paterna a Godina instru¬ ctam, uti apud Menardum legitur, si de fide Tamaji hac ita ve- lut ex antiquo Ms. tradentis, non dubitaremus. Act. Sanet. Digitized by v^ooQie j VITA SANCTAE SENORINAE. 53 ulterias nullum huius generis in termino illo conspeclatur entoma l . 5. Erat ergo sacrae Virgini carissimus B. Bodesindus, et propter cognationis vinculum , et ob sanctitudinis piacu¬ lum, quae in causa fuere, ut aliquando beatus vir Seno- rinae frueretur alloquiis. Evenit autem, ut statuto tempo¬ re Rodesindus monasterium adiret, quatenus sacram Ab¬ batissam visitando consuleret, et ab ea aliquid consulen¬ do edisceret: ad quorum colloquium cum ambo accede¬ rent laetabundi, et de rebus spiritualibus loquerentur ad- invicem ; duo opifices, qui coenobii tegumenta verrebant, Sanctorum colloquia in pessimam partem traduxere falla¬ ces. Vix in eorum corde fuit exorta temeritas, quando in ipsorum corpore daemonum est ingressa caterva, quae mi¬ seros opifices pertorquens, e tecto in peristylium praecipi¬ tes propulsavit, ita ut in parte homines contusi, misera¬ biliter protinus animas eructarent. Quod infortunium Ro¬ desindus et Abbatissa intuentes, utriusque orationibus, et sancti Abbatis manuum impositione, alter et alter opifex, cum spectantium admiratione, vitam Deo miserante recepit. 6. Demum transactis aliquot annis, cum Senorina qua¬ dam die cum suis sacris Virginibus in choro Completorii of¬ ficium integra devotione persolveret, concentus dulcissimi in aeris regione ab omnibus auditi magna cum animorum fuere laetitia: quos cum non caperet Virginum coetus, ad Matrem post absolutum Officium convenit, ut de psallen¬ tium melodia causam exquireret ab Abbatissa. Quae illis de obitu Rodesindi, in coelum ab Angelorum agminibus translati, rationem felicissimam aperuit. Tunc sacrae Vir¬ gines horam et diem signantes, postmodum veritatis api¬ cem invenerunt. His et aliis Sanctorum operum illustra¬ tionibus ad ultimum vitae limitem sanctissima Virgo per¬ venit. Nam quadam die dum in oratione persisteret, dul¬ cissimam hanc vocem audivit: Veni electa mea, quia concu¬ pivit Rex speciem tuam. Qua audita protinus se ad viam munivit, et acceptis devote Sacramentis, filiabusque in Dei amore et timore eruditis ille purus spiritus ad gaudia aeterna * evmua, insectum Physicus Latinus diceret. Act. Sanet. placida dormitione transcendit, xxn Aprilis, an. Christi dcccclxxxii, cum LViit esset annorum. Corpus iuxta SS. Gervasii et Godinae exuvias in coenobii ecclesia sepultum, innumera quotidie patrare miracula novimus: ita ut aegri salutem, obsessi libertatem, debiles manus, claudi pedes, surdi aures, et caeci oculos reportarent. Quae cum Pela¬ gius Bracarensis Ecclesiae Pontifex auscultasset, curiosi¬ tate permotus, ad tumulum accedere, eiusque sacra pi¬ gnora intueri proponens, coenobium adivit: in cuius prae¬ sentia cum iam iam sarcophagum aperire destinasset, cae¬ cus a nativitate visivae lucis radios Virginis intercessione recepit. Tunc Praesul a proposito desistens, et miracula credens, sanciam Virginem in sublimiorem loculum ele¬ vavit, hoc illi gravans in marmore Epitaphium: 4 Hic Senorina iacet Christi sponsa et fide plena, Quae innumeros vivens tunc respiravit odores: Et moriens plurimos quoque nunc per saecula spirat. Haec fuit illustris (ut memorant) de sanguine creta: Sed magis illustris dicta pro stamine vitae. Illius agnoscens Pelagius agmina Praesul Virtutum, posuit vovens in Tabulis Almam : Qui inscripsit quoque lapidis hoc in tegmine metrum, ERA MCLXV1IL Inter cetera memorabilium miraculorum a beata Virgi¬ ne patratorum, illud ab omnibus celebre reputatur, quod Sanctius, primus huius nominis Lusitaniae Rex, pro salu¬ te Alfonsi Primogeniti filii obtinuit. Nam cum is in ulti¬ mo vitae termino computaretur aegrotus, Sanctius pater ad coenobium convenit pro salute Principis consequenda. Qui cum novendiale devotus exequeretur votum, salutem Al- fonso feliciter impetravit: cuius opis gratificatione inno¬ datus plurima coenobio munera obtulit; praestante Domi¬ no nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat, per infinita saecula saeculorum, Amen. VITA SANCTI GERALDI. E ix vetusto Colbertinae Bibliothecae codice Sancti Geraldi vitam a Baluzio des¬ criptam, in III. Miscellaneorum libro Parisiis anno 1680 iam editam, postea in urbe Bucca anno 1761 Mansius in maxima eorum Miscellaneorum editione vulga¬ vit. Brachar ensis quamquam Ecclesiae de perillustri praesule in hoc ageretur ope¬ re; et ipsum a viro eidem praesuli amicitia et comitate coniuncto, eiusdemque Ec¬ clesiae canonico scriptum fuerit; non datum tamen nobis fuit, sollicite per tabula¬ ria , archiva, et scrinia, tum illius Ecclesiae, quondam Galleciae metropolis, tum per caetera huius regni perquirentibus, aliquod reperire apographum antiquum hu¬ ius Archidiaconi Bernardi operis, quod domestici scriptoris authoritate, aut suae - met vetustatis veneratione prae Baluzii et Mansii editionibus pluris nobis faciendum esset. Ab illa ergo anno 1680 vulgata editione textum in hanc hausimus nostram. VITA BEATI GERALDI ARCHlEPISCOPI bracarensis, AUCTORE EIUS DISCIPULO BERNALDO ARCHIDIACONO BRACAE ENSI. Cupientes minus eruditos ad fidei incrementa provehere, beati Geraldi Bracarensis Archiepiscopi vitam et miracu¬ la quae Deus omnipotens in ejus honore mundo hominibus exhibuit discribere dignum duximus, quatinus ipsi tanti M.U. Tom. I. viri virtutibus auditis, ad eum imitandum zelo vitae simi¬ lis accendantur. Ad hoc autem explendum sancti spiritus opitulationem flagitamus, ut in hoc opere auctor sermo¬ nis dignetur adesse. - 1, Beatus igitur Geraldus.nobili prosapia ortus, Ca- durcensis regionis oriundus fuit. Parentes vero ejus et no¬ bilitate et seculari potestate non mediocriter pollebant; a quibus nimirum parentibus in ccenobio quod dicitur Moy- siacum Deo et sancto Petro puer parvulus oblatus est, ubi et regularem disciplinam didicit, et ordinem monasti- Digitized by v^ooQie VITA SANCTI GERALD1. Si cum perfecle observavit. Beatus Haque Geraldus in ordi¬ ne monastico constitutus, tanta virtute coepit pollere quod majores natu praeclara sanctitatis ejus exemplum imitari cupiebant. Castitas enim , qua Angelis est socia , in eo praciptie viguit. In gradu etiam humilitatis persistens, su¬ perbia fastus et cetera vitia qua homines infestare solent, a se omnino extirpavit. Quia vero divina scriptura pa¬ bulo refici magnopere exoptabat, armarii in quo libri di¬ vini reponebantur custos factus est, in cujus officii obe- dienlia annis multis perduravit. Tali quippe refectione im¬ butus , fratribus in Capitulo fluenta pradicationum effun¬ debat, et eos spiritali cibo jugiter reficiebat. Musica quo¬ que , nec non etiam artis grammatica scientia eruditus, in monasterio quorum, utpote bonus primicerius, doctis¬ sime regebat; et monachos minus eruditos tam in musi¬ ca quam etiam litterali disciplina diligenter edocebat. Et quia scientia donum et docendi gratiam omnipotens illi concesserat, Abbati et fratribus utile visum est ut beatus Geraldus monasterii cellas visitaret, et fratres ibi commo¬ rantes in sancta doctrina et in ordine sancto reformaret. Hac de causa in urbe Tolosa ad quandam coenobii Moy- siaci obedientiam qu® sancta Maria deaurata nuncupatur, qu® est sita in ripa Garon®, delegatus est: ubi religiose vivendo , et monachis exemplum sanctitatis ostendendo, prolixi temporis moras contraxit. 2. Illo autem temporis discursu , dum tantus vir ibi¬ dem moraretur, Archicpiscopus venerabilis memori® To¬ letanus domnus scilicet Bernardus, curiam Domini Pap® Urbani adivit, et in reditu, cognita sanctitatis ejus opinio¬ ne , et quia ipse Arcbiepiscopus ejusdem ordinis erat, ut tantum virum in consortio suo habere posset, Abbatem Moysiacensem et totum conventum precibus et supplicatio¬ nibus mullis attentius obsecravit. Postquam vero Archie- piscopus petitionis su® compos extitil, cum gaudio non mediocri thesaurum pretiosum secum ducens, Toletum re¬ meavit , et beato Geraldo chorum Ecclesi® Toletan® re¬ gendum et Clericos edocendos commendavit. Qui nimi¬ rum in Ecclesia illa quasi lucerna lucens extitit, filios si¬ bi commendatos edocendo enutrivit, scientia et religione eos instruxit, de virtute in virtutem eos instruendo ad al- tiora provexit. Licet ipse sub alia constellatione maneret, et aliorum hominum conversatione uteretur, in religionis tamen reverentia jugiter perseveravit, et a proposito re¬ gulari nullo modo potuit dimoveri. 3. Eo itaque tempore, dum beatus Geraldus Toletani Archiepiscopi et sanci® Roman® Ecclesi® Legati consor¬ tio fungeretur, Bracara metropolis quasi desolata absque Metropolitano exislebat, et clerus Bracarensis omni consi¬ lio destitutus pastorem habere modis omnibus cupiebat; sed persona qu® tali cathedra digna existeret, in Episcopatu Bracarensi reperiri non poterat. Coacti vero Pontificis ne¬ cessitate Bracarenses, plures personas Domino Legato pr®- sentarunt. Sed quia idone® minime videbantur, repulsam passi sunt. Hoc autem divina dispensatione facium est ul ad electionem beati Geraldi hoc modo perveniretur. At vero beatus Geraldus hujus rei inscius, circa ordinis religionem operam dabat, Missarum solemnia frequentabat, orationi va¬ cabat , obedientiam sibi injunctam pro viribus adimplere satagebat, de tali honore adipiscendo nullatenus cogitabat. 4. Postquam igitur beati Geraldi sanctitas ad aures Bra- carensium pervenit, tam clerus quam populus uno con- censu, una intentione, unoeodemque animo, eum in Pon¬ tificem elegerunt. Sed antequam voti sui compotes extilis- sent, in conspectu Domini Legati infinitas preces procul- dubio effunderunt. Indissolubili namque vinculo dilectio¬ nis Dominus Legatus eum amplectebatur, et tantum lumen a se nolebat removeri. Tandem vero Arehiepiscopus To¬ letanus et sanet® Roman® Ecclesi® Legatus, tot et tantis precibus convictus, petitioni eorum adquievit, et beatum Geraldum in Episcopum apud sanctum Facundum conse¬ cravit, et eum cum Clericis et Abbatibus, qui ejus ordi¬ nationi interfuerunt, ad sedem Bracarensem cum gaudio remisit. Cumque urbem Bracarensem ingrederetur, et si¬ tum loci barbarum et depopulatum ruinsque subjacentem videret, ingenti stupore attonitus, Deo gratias egit, qui ei locum in quo desudaret concesserat. 5. Bracarensis namque Ecclesia absque pastoris procu¬ ratione diutino tempore permanserat, et ideo per manus vicarii non bene pertractata, de amissis nihil acquisierat, de possessis vero multa per incuriam amiserat. Populus etiam totius pontificatus, qui a procuratore sedis Braca¬ rensis fuerat corrigendus et docendus, in crimina multa sine aliquo cultu correctionis lapsus fuerat, in incestum scilicet, in rapinam, in fornicationem, in furtum, in ho¬ micidia, in odium, et cetera criminum genera qu® homi¬ nes ducunt ad mortem. Sicut enim agricola deserta loca fructifera reddere gestiens, primum extirpat qu* infru¬ ctuosa sunt, deinde terram excolit, postea seminat, tan¬ dem fructum metit, eodem modo beatus Geraldus facere sollicitus facinora hominum arguendo resecare non cessa¬ vit , vomere correctionis corda eorum attentius excoluit, verba pr*dicationis in populo jugiter seminavit, ut de gre¬ ge sibi commisso Deo fructum reddere posset. Circa Ec¬ clesi® quoque ordinationem sollicitus, Clericos quos ibi re perit de ordine ecclesiastico perfecle edocuit, bonis di¬ tavit , alios, quos dignos et idoneos cognovit, illis aggre¬ gavit, et ita pulchrum et optimum conventum in Ecclesia instituit. Insignia pontificalia multa ibi composuit, orna¬ menta alia plurima, scilicet calices argenteos, capas seri¬ cas, libros divinos, thuribula argentea, et cetera qu* mi¬ nus erant ibidem adquisivit. 6. Postquam autem sanctificationis doctrinam in clero et in populo sibi commisso aliquantulum propagavit, ad Ecclesi* su* dignitatem recuperandam operam dedit. Bra¬ cata enim per multa temporum curricula in ruina et des¬ tructione jacuerat, a tempore scilicet beati Fructuosi us¬ que ad tempus venerabilis Petri Episcopi: qui quidem quia palleum et privilegium a Papa Clemente accepit, ab Archiepiscopo Toletano et sanet® Roman* Ecclesi® Lega¬ to depositus est: cui post annos mullos beatus Geraldus successit. Qua de re Bracara, qu® antiquitus fuerat me¬ tropolis , modernis temporibus propria fuit dignitate pri¬ vata. Ut autem beatus Geraldus sedi Bracarensi propriam dignitatem restitueret, Romam petiit; et a Domino Papa Paschali honorifice susceptus, palleum et privilegium et auctoritatem Ecclesi* su® inde apportavit. In Concilio enim Palentino, quod venerabilis Ricardus Cardinalis Ro- m® celebravit, Episcopis et Abbatibus et optimis Clericis Hispani® circumsedentibus, Romanum privilegium in au¬ ribus omnium recitatum est, et justa tenorem ipsfus pri¬ vilegii Bracare metropolis suffraganei Pontifices venerabi¬ li Geraldo Bracarensi Metropolitano justitia dictante et Cardinali praecipiente obedientiam et reverentiam promi¬ serunt , et eum per Bracarensem provinciam incedentem tamquam proprium Metropolitanum in propriis sedibus ho¬ norifice susceperunt, et ei deinceps reverentiam exhibue¬ runt. 7. Beatus enim Geraldus, Ecclesia Bracarensi in pris- » lina dignitate reformata, ad tempus Bracarensem provin¬ ciam visitabat, Episcopos de sanctitate admonebat, con¬ ventus monachorum in sancto ordine monastico attentius informabat, Presbyteros per parochias constitutos de do¬ ctrina canonica diligenter instruebat, principes regionum ad pacem tenendam, ad justitiam exercendam vigilantius incitabat, verbum pr»dicationis plebibus effundere non cessabat. At vero in episcopatu proprio synodos frequen¬ tius celebrabat, plebis sibi commiss® vilia, Clericorum offensas, precibus humilitatis obsecrando, et zelo discipli- n® arguendo, viriliter rescindebat. Humiles deligebat, su¬ perbis resistebat, egenos et epulis et indumentis assidue confovebat; hominibus in scelere perseverantibus et ad Deum converti nolentibus nunquam consentaneus, immo acerrimus existebat. Totus quippe divino servitio deditus, a bono opere numquam otiosus esse voluit. Dedicationes enim Ecclesiarum , ordinationes Clericorum , multiplices confirmationes populorum jugiter frequentabat, boni pas¬ toris officium adimplere proculdubio satagebat. Media ve¬ ro nocte ad matutinos semper surgere consueverat. Qui¬ bus nimirum recitatis, solus in Ecclesia remanebat, ubi non mediocres lacrymarum fluctus ante sanetum altare prostratus offundebat, incomprehensibiles quoque gemitus de sacratissimo suo pectore profundius anhelando emil- Digitized by v^ooQie VITA SANCTI GERALDI. §5 tebat, nec non etiam supernae pacis 1 visionem toto mentis effectu desiderans attingere, alta cordis suspiria trahebat; et ita sacris orationibus vacans, flexis genibus et cubitis usque ad solis ortum in oratorio perdurabat. Sa¬ ne circa curam accipitrum, aut circa venationem canum, sive circa ludos alearum nunquam operam dedit. In die enim divinae lectioni, nocte vero orationi insistebat. In celebrationibus Missarum frequens semper studium adhi¬ buit. Nam mundus corpore et spiritu ad corpus domini¬ cum consecrandum cum ingenii devotione et cum magna lacrymarum effusione semper accedere consuevit, et tan¬ tum sacramentum, ncgligentia omni remota, spatiose et religiose semper curabat consummare. Certe et turpilo¬ quium et scurrilitas et cetera stultiloquia, quae ad vanita¬ tem pertinent, ab ejus ore procul extiterunl. Institutionis autem sanctae et bonitatis, non exemplum nequitiae, sibi subditis ubique demonstravit. Operum namque merita a praedicatione minime discrepabant. Virtutum autem san¬ ctarum clypeo munitus, recto tramite semper incedere ni¬ tebatur, et per devia vitiorum digressionem facere modis omnibus devitabat. Erat quippe ei praecipua humilitas, am¬ plifica miserieordia, mansuetudo pacifica, moderata absti¬ nenda, splendida pudicitia, longanimis patientia, caritas in Deum et proximum flagrantissima, et celera? virtutes quae ex bis oriuntur semper ei assistebant. 8. Crimina vero qua; in clero aut in populo pullulare videbat, statim resecare festinabat. Verum crimen illud quod incestus nuncupatur, qui in gente sibi commissa jam radices aflixerat, summo nisu divellere anhelabat. Unde beatus Geraldus inter ceteros quendam Militem, qui Egeas Pelagii vocabatur, qui quidem in incestu per multos an¬ nos permanserat, semel et bis ac tertio, utpote filium, di¬ ligenter admonuit, obsecravit, ut tantum scelus demitte¬ ret , et poenitentiam duceret. Miles vero incorrigibilis et dura cervicis diabolo instigante existens, verba sancti vi¬ ri attendere noluit; sed sanctae correctionis contemptor, in proposito nefando persistere pra?sumpsit. Quocirca si¬ cut putre membrum, quod aliquo medicamento sanari non potest, de corpore amputatur, ita Miles prafixus poeni¬ tentiae medicamentum suscipere nolens, gladio anathema¬ tis de corpore EcclesiaB abscisus est. Accidit autem eo tempore ut ex praecepto Comitis Henrici, qui tunc Portu- galensi terrae dominabatur, omnes proceres Portugalen- ses, et ille cum eis qui pro incestu excommunicatus fue¬ rat, Vimaranas convenirent. Ad quod nimirum conventicu¬ lum , causa necessaria exigente, vir vitae venerabilis ac¬ cessit. Dum autem in Ecclesia Vimaranensi vir Dei Mis¬ sam celebraret, Comite Henrico et uxore ejus venusta Re¬ gina scilicet Tharasia praesentibus, et cum eo maxima pro¬ cerum multitudine assistente, practaxatum excommunica- tum in Ecclesia adesse cum ceteris recognovit, statim se ab officio divino suspendens, in conspectu astantium procla¬ mavit virum incestuosum, divinae admonitionis contempto¬ rem, a consortio fidelium jam sequestratum, Ecclesiae u- niri vel incorporari non debere. At vero ille diabolico ins¬ tinctu afflatus, praesumpluose agens, obstinatius coepit in¬ sistere, et de Ecclesia egredi recusavit. Tandem tamen Comite praecipiente, et aliis eum impellentibus, extra Ec¬ clesiam egressus est; ubi continuo a spiritu maligno, po¬ pulo aspiciente, arreptus est. Deus autem, qui superbis resistit et humiles perfecte diligit, istius superbiam voluit conterere, et ob reverentiam sancti viri hujusmodi mira¬ culum in oculis astantium dignatus est exhibere, ut cri¬ minosus ille non periret, et alii tali ultione perterriti tan¬ tum scelus committere non auderent. Completo itaque miss» officio daemoniacus Miles supra memoratus miseri¬ cordiam et poenitentiam expostulans ad pedes beati Geral- di prostratus cecidit, se a via veritatis errasse et diabo¬ lum magistrum habuisse recognoscens. Quem nimirum sanctae matri Ecclesiae homo Dei reconciliavit, et ei poe¬ nitentiam de commissis discrete et sapienter injunxit, et erga eum valde misericorditer egit. 9. Beatus igitur Geraldus, providus.et prudens pastor, in agri sui cultura proficere gestiens, imbrem praedicalio- 1 Patriae nis plebibus irrigabat, zizaniam de cordibus hominum era¬ dicare satagebat. Dum vero in tali ministerio studium ex¬ hiberet, et homines in criminibus detentos ad emendatio¬ nem revocaret, duos regionum magnates contagio inces¬ tus similiter inhaerentes, Pelagium scilicet Petri et Ade- fonsum Petri nominibus nuncupatos, in episcopatu repe- rit, quos quidem diligenti admonitione de conversione sae¬ pissime hortatus est. Cui cum obedienles et obnoxii pro correctionis beneficio esse deberent, convitia plurima non- nullasque inhonestationes e contrario rependerunt. Vene¬ rabilis tamen Geraldus contumelias et opprobria sibi illa¬ ta sub silentio praeteriens, quatinus ipsi resipiscerent, et in facinore non persisterent, eos saepius flagitavit. At ve¬ ro illi magis magisque in dies obdurati, non solum san¬ cti viri monita contempserunt, verum etiam aditum ter¬ rae suae beato viro temerarie interdicendo clauserunt, et Clericos vel Abbates sub jure suo commorantes venerabi¬ li viro obtemperare vel obsequium impendere prohibue¬ runt. Ad cumulum etiam iniquitatis suae alter eorum, Pe¬ lagius videlicet Petri, in virum Dei impudenter exarsit, multiplices blasphemias ei irreverenter objecit, falsum mo¬ nachum, hypocritam, simoniacum eum appellans, et san¬ ctitatem ejus unum gallum affirmans non valere. Vir equi¬ dem sanctus patientiae innixus, in bono malum vincere vo¬ lens, eos ad emendationem sine intermissione invitabat. Sed quia pertinaces in pravitate disciplinam recipere respuerunt, ab Ecclesia sequestrati, quasi ethnici et publicani reputa¬ ti sunt. Omnipotens itaque, cujus judicia abyssus multa, qui iniquitates hominum in virga et in verberibus pecca¬ ta visitat, horum contumaciae arrogantiam ob beati viri reverentiam penitus voluit confundere. Divina enim dis¬ pensatione factum est quia isti iram domini sui, Comitis scilicet Henrici, et uxoris ejus venustae Reginae Tharasiae incurrerunt, et universa quae possederunt oppida, muni¬ tiones, hereditates, cunctasque gazas omnino amiserunt, atque ad tantam inopiam devenerunt quod Pelagius Petri solus pedes cum filio suo parvulo et cum 'cane suo galli- co Maurorum terram laboriose appetierit. Alter vero, sci¬ licet Adefonsus frater ejus, idem refugium denique requi- sivit. Iste nimirum in Christianos ulcisci cupiens, ingen¬ tem Sarracenorum exercitum super eos adduxit; et bel¬ lum cum Christianis Sarraceni inierunt, in quo bello in¬ terfectus est. cujus corpus vultures et corvi in eremo co¬ mederunt. Pelagius autem Maurorum conversatione utens, exui et quasi captivus apud eos obiit. Certe hujusmodi ul¬ tiones a Deo fuisse factas pro sancti viri reverentia procul- dubio reputamus. 10. Reverendissimus igitur Geraldus de virtute in vir¬ tutem ascendens, animabus hominum alimenta doctrina? incessanter ministrabat, et quanto eum omnipotens apud homines per miraculorum ostensionem exaltabat, tanto magis se in conspectu divinae majestatis humiliabat, et nec sibi nec viribus suis sed Deo omnipotenti magnalia quae fiebant attribuebat. Dum itaque quodam in tempore pro consuetudine ad sedem Bracarensem veniret, et ad flumen quod Cadauum nuncupatur accederet, vadum in flumine non comparuit. Ergo exiguus lembus ad fluvium trans- eundem quaesitus , repertus est. Clientes vero prius cum supellectile sua lembum ingressi sunt. Flumine autem ven¬ to et fluctibus insurgentibus tumescente, lembus coepit ve¬ hementer titubare; et quia uno solo digito ab aqua dista¬ bat, infra se non modicos fluctus coepit admittere. Rector autem lembi periculum sibi imminere cognoscens, in flu¬ men prosiliit, et natando exivit. Pueris siquidem sine re- mige remanentibus et jam periclitari incipientibus, nec non etiam virum Dei orationis adminiculum una voce de¬ poscentibus, ipse vir Dei in ripa fluminis residens, rivu¬ los lacrymarum fundendo, obnixe Deum deprecatus est ut misericordiam exiberet et clientulos a periculo liberaret. Completa autem aratione, lembus.quietc et suaviter usque ad tutum locum pervenit; et ita precibus sancti viri nau¬ fragium imminens pueri evaserunt. 11. Sane virtutum insignia, non solum in prasentia sancti viri, Christo pro eo operante clarescebant, sed etiam eo absente multis in orationibus ejus fiduciam habentibus plurimae virtutes ad eorum petitionem succurrebant. Con- Digitized by v^ooQie VITA SANCTI GERALDI. 56 tigit autem eo tempore ut Archidiaconus quidam nomine Mido cum quodam monacho de introitu cujusdam Eccle¬ siae ; quam a laica manu acceperat, altercationem habe¬ ret. Unde monachus ille valde indignatus, more secu- Iari in eum ulcisci cupiens, insidias ei molitus est. At vero Archidiaconus hujusmodi insidiarum inscius, dum quadam die juxta affinitatem ipsius monachi equitando su¬ per mulam parvulam pigre incedentem transiret, duo ex parte monachi insidiatores in equis cursoribus equitan¬ tes post Archidiaconum armati veloci cursu tendere coe¬ perunt. Archidiaconus nimirum illos post se cursitare prospiciens, incertus quid agere deberet, beato viro et o- rationibus ejus se commendavit, et mulam calcaribus ur¬ gere coepit; cui njmirum tanta cursus valitudo continuo Deo volente adfuit quod ipsa currendo veloces hostium equos superavit, quae quidem nec ante nec deinceps in tanto cursu, quamvis stimulata, unquam potuit compro¬ bari. Absentis igitur venerabilis viri confisus reverentia Archidiaconus ab insidiis hoc modo liberatus est. 12. In eadem etiam regione quaedam fuisse matrona nomine Tota perhibetur, quae generoso sanguine orta, he¬ reditatum copia et infinito censu affluenter abundabat; cu¬ jus nempe opulentiae quidam magnatum Portugalensium valde invidentes, dedecus et detrimentum ejus molieban¬ tur, ut facultates ejus aliquo modo adipisci valerent. Cum quodam igitur egregii Comitis Henrici villico de servili genere orto, Ordonio vocitato, aemuli illi consilium inie¬ runt ut ipse eam raperet et cum ea matrimonium contra¬ heret, quatinus ipsa tali connubio defoedata honoris digni¬ tatem amitteret. Praedictus itaque villicus pro consilio aemu¬ lorum matronam rapuit, magnum convivium celebravit, thalamum adaptavit, paratus nefas committere. At vero mulier nobilissima magis mori quam degere cupiens, ni¬ mia anxietate oppressa, quid faceret incerta, Deo el bea¬ to Gcraldo integritatem corporis el animae commendavit. In crepusculo autem nodis cubicularis suae indumenta as¬ sumpsit, et ipsam pedisequam suis propriis ornamentis in¬ dutam in thoro maritali vice sui rccubare praecepit. Ipsa vero vili habitu pedisequae sumpto, in humero suo urnam deferens, et quasi ad fontem haurire aquam tendens, ex¬ tra palatium egressa est. Deinde Christi et beati Geraldi subsidium obnixe deposcens, communem callem fugiendo devitavit, et in frutice cujusdam silvae diutius latitavit. Ille quippe qui illicitas nuptias celebrare affectaverat, ad Thalamum accedens, domina non reperta, spe gaudii sui frustratus est. Unde villicus valde ad bilem commotus, circa exitus viarum, per devia montium, per frutices sil¬ varum , plures cum canibus vigiles ad nobilem feminam investigandam undique adhibuit. Sed Deo miserante, et fiducia viri Dei ei succurrente, nulla potuit indagatione matrona reperiri. Tertia siquidem die hujusmodi quaestio¬ nis causa sedata, proba femina de silva pedetentim egre- diens, per quendam Clericum propter silvam in quadam Ecclesia commorantem venerabili viro et captionem et eva¬ sionem suam significavit, supplicans vehementer ut de ea ducenda deinceps sollicitus esset. At vero vir Dei huma¬ nitatis et misericordiae non oblitus, optimis Archidiaconi- bus ad latibulum delegatis, eam ad sedem Bracarensem salvam et incolumen ducere prudenter molitus est. In prae¬ sentia igitur viri Dei matrona persistens, ei immensas gra¬ tias egit, et quia in sanctitate ejus confisa periculum eva¬ serat, in auribus omnium enarravit. Deinde beato viro et sedi Bracarensi optimam hereditatem, quae Nogariola vo¬ citatur , contulit. Insuper etiam alia donaria, quae altari beatae Mariae deserviunt, ei concessit, caritati et orationi¬ bus ejus se in perpetuum commendans. 13. Iste etiam villicus, villicationis suae potentiam su¬ pra modum excedens, Ecclesias violare, Clericorum et Ecclesiarum res per violentiam auferre praesumebat. Un¬ de vir Dei valde molestus, eum ad emendationem saepius advocavit. Ille vero tyrannidem et rapinam ubique exer¬ cere non desistens, cum viro Dei colloquium habere con¬ tempsit. Beatus autem Geraldus plenus humilitate et man¬ suetudine , sacrilegum illum a nequitia sua volens revo¬ care, ad castellum quod Lagenosa dicitur, ubi ipse erat, accessit, et per ardua loca incedens, pene usque ad supre¬ mam munitionem ascendit, cupiens nequissimum illum Deo reconciliare. At vero ille veteris serpentis veneno im¬ butus, in arce castelli arroganter residens, non solum ad virum Dei descendere neglexit, sed etiam contumeliosa in sanctum Dei verba proferens, quod male egerat emenda¬ re recusavit. Deus autem, qui unicuique secundum ope¬ ra sua retribuit, patentem in istum ultionem voluit exhi¬ bere. Nam inimici ejus in proximo tempore eum aggre¬ dientes in loco illo quo sanctus Dei ad locutionem ejus constiterat, et ad quem ille sacrilegus descendere negle¬ xerat, ipsum turpiter interfecerunt. 14. Non solum itaque venerabili viro absente virtutum insignia in ejus invocationem declarabantur, verum etiam eo praesente plura signorum magnalia in conspectu homi¬ num ad ejus petitionem effulgebant. Illo etenim tempore dum vir Dei a sede Auriensi rediret et Bracaram tende¬ ret, in rure quod Rivus calidus nuncupatur hospilalus est. Illi nimirum luce secutura per locum difficilem qui Portolla hominis vocitatur transituro, hyemalis tempestas et infinitae pluviae inundatio exorta est: quae quidem to¬ to noctis spatio pluere non cessavit, et die sequenti inte¬ gra magis augmentala perduravit. De capella vero sua, ne tanta imbrium inundatione madefieret, homo Dei sol¬ licitus, Domino suo profundos gemitus pro hac causa ef¬ fudit, et Clericis eum comitantibus septem psalmos in ora¬ tionem pro eodem negotio recitare praecepit. Cumque au¬ tem ad hospitium altera die pervenirent, Clerici qui du¬ plici aut triplici indumento tegebantur, nimborum impetu omnia transfundente, usque ad interulas et usque ad fe¬ moralia penitus madefacti reperti sunt. Capella vero sola juxta votum viri Dei ab omni prorsus humefactione im¬ munis proculdubio inventa est. 15. Inter cetera vero vir Dei circa Ecclesiarum liber¬ tatem praecipue invigilans, quorundam relatu didicit unum regionis magnatem , Suarium scilicet Menendi nuncupa¬ tum, quendam in quadam Ecclesia Clericum absque Bra- carcnsis vicarii licentia intrusisse. Quo audito vir Dei prin¬ cipem illum ad satisfactionem invitavit, eumque diligen¬ ter edocuit ecclesiastica jura nec laica manu pertractari nec sanctuarium Dei a laicis hereditario jure debere pos¬ sideri. At vero ille cum reatum suum recognoscere etPrac- lato suo satisfacere debuisset, ad rixam devenit, et verba veritatis non attendens, cum justo viro causari et secula- ribus argumentis ratiocinari diutius praesumpsit. Denique ipse tyrannus nimia bile commotus, quasi causae finem imponere cupiens, sententiain protulit in hunc modum di¬ cens. Ulerque ego et vos Domino nostro Jcsu Christo et gloriosae virgini Mariae preces fundamus quod alter nos¬ trum qui alii in hac causa injuriosus existit, ad finem prae¬ sentis anni vivus non pertingat. Quia vero frater, beatus vir inquit, evangclicae doctrinae disciplinam non attendis, et canonica sequi jussa contemnis, in providentia et in dispositione illius cujus in oratione tua mentionem fecisti, istud negotium pertractandum et judicandum committimus. His dictis, princeps supra memoratus recessit, et usque ad dimidium annum non pertingens, non in proprio, sed in alieno solo quasi vilis occubuit. 16. Sane praeter ista miraculorum dona beatum virum spiritum prophetiae in quibusdam habuisse cognovimus. Dum enim in cathedra pontificali vir Dei quadam dic re¬ sideret , et causa necessaria exigente Colimbriensis Epis¬ copus, ejusdem metropolis sutfraganeus, venerabilis scili¬ cet Mauricius, Bracaram adveniret, Bracarensis Ecclesiae Praecentor, domnus videlicet Mido, viri Dei conspectui se praesentans, qualiter praedictum Pontificem suscipi jube¬ ret , ab eo requisivit. Cui paler venerandus, Istum, in¬ quit , Episcopum Colimbrienscm honorifice et cum vene¬ rabili processione suscipere debetis, quia eum in Domi¬ num el Metropolitanum in Ecclesia Bracarensi post deces¬ sum meum proculdubio habebitis. Hoc autem quemad¬ modum a sancto viro praedictum est, in effectu rei cons¬ titit evenisse. 17. Omnia igitur virtutum insignia quae Dominus nos¬ ter Jesus Christus in vita beati Geraldi pro ejus reveren¬ tia el honore manifeste exhibuit, enarrare per singula non valemus, taedium auditoribus generare verentes. Per eum Digitized by v^ooQie VITA SANCTI GERALDI. enim infinita populi multitudo ad Deum conversa est. Nonnulli in sanctitate et orationibus ejus confidentes, a periculis imminentibus liberali sunt. Insuper plurimi prae¬ dicationem et doctrinam ejus deridentes, et in eum contu¬ meliose agentes, divina ultione percussi sunt. Clerici quo¬ que castimoniae et ejus munditiaB vestigia sequentes, vir¬ ginem castam se Christo exhibuerunt. 18 . Beatus itaque Geraldus terminum depositionis suae jam appropinquare in spiritu praevidens, gentem incultam in montanis demorantem dignum duxit visitare, ut popu¬ lus ille rudis, qui Pontificis praedicationem nequaquam audire consueverat, sanctificationis doctrinam et sacrae confirmationis inunctionem ab eo susciperet. Cupiebat e- nim omnes tam nobiles quam ignobiles salvos fieri, et ne¬ minem per negligentiam sui volebat perire. Et ideo, licet aegritudinem in suo corpore jam esse sentiret, devoto ta¬ men animo, remota omni desidia, rudes illos edocebat, ad cognitionem veritatis eos convertebat, Ecclesias inter abrupta montium constitutas dedicabat, confirmationes in¬ cultae gentis tota die jejunus celebrabat, circa hujusmodi officium incessanter desudabat, in populo Dei ante obitum suum concupiscens fructificare. Viro autem Dei in grege sibi commisso hoc modo fructificante aegritudo vehemen¬ ter convalescens corpus ejus coepit non mediocriter aggra¬ vare. Et licet ingenti onere infirmitatis beati viri caro pre¬ meretur, supra vires tamen enitens, Ecclesiam in loco qui Bornos dicitur constitutam, ad quam consecrandam ipse et infinitus populus convenerat, celebriter dedicavit, et congregat* gentis inopinatam multitudinem, quamvis ni¬ mium fatigatus, expergiscens, sancti chrismatis inunctio¬ ne confirmavit. 19. Peracto autem utriusque sanctificationis officio, aegritudinis valetudo coepit supra modum augmenlari; et jam exitus sui diem prope imminere cognoscens, thorum in quo ipse jacebat ad Ecclesi® ostium praecepit collocari, unde Missam et horas quae in Ecclesia dicebantur libere posset audire. Videns denique quia jam hora sui transi¬ tus instaret, Missam cum reverentia et humili devotio¬ ne audivit, eucharistiam accepit, crucem argenteam cum crucifixo argenteo sibi jussit praesentari, et illi quem il¬ la effigies representabat cum ingenti cordis compunctione, cum magno gemitu, cum nimio fletu, se de multis accu¬ sando , transgressiones ordinis sui, si aliquando contige¬ rint, coram astantibus confessus est. Deinde in cinere et cilicio corpus suum mandavit reponi, et Clericos jussit es¬ se paratos, ut quando exhalaret, cum psalmis et hymnis animam ejus Deo commendarent. 20. Dum vero ista agerentur, quidam Diaconus ejus febre acuta arreptus, gravissime in illa ubi sanctus Dei jacebat mansione aegrotaverat: cujus spiritus quasi in ex- tasi raptus , angelos Dei intuitus est diadema pretiosum inaestimabili gemmarum ornatu decoratum manibus suis deferentes, et in h®c verba eidem Diacono colloquentes. Ista corona quam, frater, intueris, manibus summi arti¬ ficis est fabricata, et a Domino Jesu Christo ad beati Ge- raldi animam coronandam nobis ministrantibus huc est destinata. Cujus equidem animam tali diademate corona¬ tam sequenti die cum summo tripudio portantes divinae majestati praesentabimus, et cum illo cui in vita sua fide¬ liter ministravit per infinita seculorum secula regnabit. Anima vero tua corpori suo ad vitam ducendam relinque¬ tur. Sed ideo hujusmodi visio tibi revelatur ut tanti gau¬ dii testimonium illis quibus patronus extitit sine dubio pa¬ tefacias. 21. Diacono nempe visionem hujusmodi intuente, Cle¬ rici qui ei assistebant transitum ejus prmstolantes, eum inconsiderate spiritum exhalare putaverunt, etstatim cor¬ pus ejus terras nudae posuerunt. At vero ipse in cinere positus, quasi expergefactus, oculos aperuit, et eis in haec verba loculus est. Quod putatis, nondum est factum. His dictis, in stratu suo iterum positus a Clericis circumstan¬ tibus, oculos suos avertit, et conversus ad parietem, vi¬ dit malignum angelum in conspectu suo astare. Cui, cun¬ ctis qui circumstabant audientibus, sic inquit. Insidiator pessime, et seductor maligne, ut quid huc advenisti ? Yade, et procul hinc recede, quia in me partem non ha- M.H. Tom. I. 5 1 bebis. Slatim ad haec verba Sathan maledictus evanuit. 22. Postremo vero Diacono revelationem angelorum Dei quam viderat Clericis enarrante, ipsi de tanta visio¬ ne plurimum gavisi, secundum dicta ipsius Diaconi trans¬ migrationem viri Dei expectabant. Beatus autem Geraldus die ab angelis praedicta discipulos suos in unum convoca¬ vit , eis benedictionem adtribuit, Missam audivit, rursus communicavit, et sic migravit ad Christum, cujus spiri¬ tus cum beatis confessoribus in coelestibus regnat. 23. Tanto igitur patrono orbati Clerici, monachi, san¬ ctimoniales, necnon laici senes, juvenes, virgines, pueri, et matronae omnes aequanimiter ad exequias ejus confluen¬ tes, planctum magnum super eum fecerunt, orbitatis suae desolationem lacrymando deplangentes. Discipuli vero ejus ad sedem Bracarensem corpus sanctum efferre cupientes, feretrum quo digne et convenienter posset deferri compo¬ suerunt. Et quia maxima tam montium quam vallium in¬ aequalitas difficultatem itineris ad corpus deferendum fa¬ ciebat , quaedam nobilis matrona Osenda nuncupata ma¬ gnum suffragium hominum eis ministrans, usque ad flu¬ men quod dicitur Tamica cum sanctissimo corpore perve¬ nit. Flumine quippe extra alveum decurrente, magna in eis orta est sollicitudo quomodo feretrum cum glorioso cor¬ pore ultra flumen transducere possent. Erat ibi quidam molendinus cujus de causa sepes quaedam de sudibus et lapidibus composita per medium fluminis extendebatur, per quam scilicet unus homo solus et pedes vix secure po¬ terat transmeare. Qua videlicet reperta, matrona praefixa in auribus omnium proclamavit hoc modo dicens. Caris¬ simi fratres, omnes communi orationis consensu Dominum nostrum Jesum Christum deprecemur quod si patronus noster, venerabilis scilicet Geraldus, sanctus Dei est, ut credimus, per istud sepis articulum meatus hodie sine lae¬ sione pervius nobis et feretro pateat. Oratione peracta, homines qui sanctum corpus deferebant, sine aliqua offen¬ sione illud artum iter transierunt. Aliud etiam mirabile quod eis in ripa fluminis persistentibus accidit non silen¬ tio praeterire judicavimus. In exiguo namque liburno duo pueri fluvium illum transmeabant, sed gurgite ipsius flu¬ vii tumescente et liburnum subvertente, pueri in flumen ceciderunt, qui cura impetu fluvii euntes procul inde pro¬ fluxerunt. Hoc audito, omnes quicunque adfuerunt beati Geraldi pietatem deprecantes, incolumitatem puerorum summa devotione deposcebant. At vero sancti confessoris misericordia statim suffragante adoluscentuli sani et inco¬ lumes periculum evaserunt. Inde vero procedentes, ad se¬ dem mctropolitanam cum thesauro pretiosissimo pervene¬ runt , ubi planctus non minimus a clero et a confluente populo iterum renovatus est. Sepulcrum autem idoneum ad corpus sanctum sepeliendum in urbe Bracarensi repe- riri non potuit. Unde Bracarensibus opportunum visum est ut ipsi sepulcrum marmoreum, quod alio in tempore de colina Tibianis translatum fuerat, requirere deberent. Tempore enim praeterito mortuo quodam magnate Portu- galensi, Tibianenses monumentum in quo sepeliretur prae manibus non habentes, in colina ubi cemilerium Regum antiquitus fuerat fodientes, illud ad monasterium attule¬ runt ; in quo videlicet magnas praedictus sepultus est. Sed quia in somnis in illo sepulcro ardere videbatur, de eo¬ dem ejectus, in alio humatus est, et ita usque ad obitum beati Geraldi sepulchrum illud vacuum permanserat, ad quod nimirum tunc temporis transferendum plurima juga boum plurimum desudarunt, et plura plaustra fracta fue¬ runt. Ad illud vero modo reducendum unum solum ju¬ gum et plaustrum minus validum proculdubio suffecerunt. Certe translatio sepulcri de Bracara ad Tibianas tunc dif¬ ficilis et laboriosa fuisse perhibetur, quia ad virum crimi¬ nosum et peccatorem sepeliendum deferebatur. Reporta¬ tio vero ipsius de Tibianis ad Bracaram sine aliqua vexa¬ tione levis et suavis profecto extitit, quia ad virum san¬ ctum et justum inhumandum reducebatur. In quo scilicet monumento insignibus pontificalibus egregie indutus, po¬ situs est in Ecclesia beati Nicolai, quam ipse construxit, et quam festive et celebriter dedicavit, requiescit. 24. Ad cujus equidem sepulturam quidam Clericus, cujus nomen Sesgudus, dinoscitur venisse, qui quendam 15 Digitized by Google 58 YITA SANCTI morbum quem medici fistulam vocant in crure suo multo tempore passus fuerat, et diversis herbarum medicamini¬ bus adhibitis sanari non valebat. Morbus enim in crure jam plura fecerat foramina, et humores superflui ex eis jugiter emanabant, et homo assidua morbi comestione, af¬ flictus dolorem intolerabilem patiebatur. Unde suffragium beati Geraldi obnixe deposcens, medelam salutis ab eo de¬ votius requirebat. ASger denique misericordia a sancto vi¬ ro impetrata post temporis exiguum sanus factus est. 25. In territorio Bracarensi erat quaedam nobilis ma¬ trona qua) habebat filium qui a daemonio vexabatur, qu® quidem ad sepulcrum ejus cum humili devotione accedens, beati viri misericordiam pro filio suo attentius exoravit, ibi diutius lacrymata est, filium glorioso confessori reprae¬ sentans. Beatissimus vero confessor pro consuetudine si¬ num pietate apperiens, puerum sanitati restituit. 26. In Pannoniis autem quidam Clericus demorabatur, qui difficillimam ®gritudinem, quam medici cephaleam vocant, in capite suo patiebatur. Qua nimirum aegritudi¬ ne anno integro molestatus, nullo medicamine remedium inde habere valebat. Tandem ad beati confessoris sepul¬ crum confugium faciens, ibi tota nocte psalmos cum la- crymis et cum precibus recitavit. Media vero nocte, dum ipse orationi insisteret, medelam salutis ei sanctus Geral¬ dus attribuit. Deinde Clericus Dei nostri et beati Geraldi laudem ubique glorificans, ad locum suum sanus et in¬ columis reversus est. 27. In urbe etiam Bracarensi quaedam dicitur mulier habitasse cujus filius parvulus dum pisces quadam die co¬ mederet , arista piscis gutturi ejus adhaesit, et ita pueru¬ lus intolerabili dolore fatigatus nullo potuit medicin® re¬ medio mitigari. Mater vero ejus causam doloris ignorans, tempora fletus agebat. Quapropter ad sepulturam sancti Geraldi miserabilis et gemebunda parvulum in ulnis defe¬ rens cucurrit; et plorans ibi tota nocte, tanto dolori re¬ medium fieri postulabat. Ad lacrymas miserabilis genitri¬ cis sanctus Geraldus respiciens, quod puerulo in gutture adh®serat dimovit, et dolorem penitus mitigavit. Nocte ve¬ ro sequenti genitrici pueruli in visione vir sanctus et glo¬ riosus apparuit hoc modo dicens. Passio quae filium tuum molestabat, te ignorante intolerabilis erat. Spina enim pis¬ cis guttur illius inh®rpndo occupaverat, quam quidem car¬ nibus infixam virtute Domini nostri Jesu Christi opitulan¬ te divulsi. Mulier expergefacta, gloriam omnipotentis ma¬ gnificans, sancti Geraldi magnalia ubique celebravit. 28 . In eadem quoque civitate erat quadam muliercu¬ la domum hospitalem inhabitans, qu® inopinata aegritudi¬ ne superveniente omnibus membris contracta facta est. cujus etiam corpus tanta lepr® valitudo occupavit quod carnes de corpore ejus frustatim cadebant. Ipsa vero ad beati Geraldi sepulcrum quodam vehiculo translata, vigi¬ lias et obsecrationes infinitas ibi diutius est exeeuta. Ad ultimum sanctus Geraldus muliercul® suspiria et compun¬ ctiones attendens, membrorum contractione distenta, ei gressum restituit, et eam lepra penitus emundavit. Qu® vero ad beatum confessorem pedibus alienis misericordiam requirere venerat, virtutis miraculum reprmsentans, pro¬ priis vestigiis ad domicilium suum proculdubio est reversa. 29. In villa autem qu® Concieria nominatur, quidam perhibetur homo fuisse cui in oculo apostema validum ino¬ levit. Cum tanto enim tumore impetus apostematis jam ei insurrexerat quod oculus de capite pene egredi videba¬ tur. Valde in arta dolore positus, sancti Geraldi admini¬ culum sine intermissione deposcebat. Cui beatus confes¬ sor solita pietate sanitatis medelam exhibuit. In pristina demum salute restitutus, ad locum gloriosi confessoris cum magna devotione accedens, qu® facultas suppedita¬ vit sepulcro ejus obtulit, et immensas gratias agens, Do¬ minum nostrum Jesum Christum et sanctum Geraldum, qui misericordiam ei exhibuerat, propensius glorifica vit. 30 . Inter duo vero flumina, scilicet inter Hominem et Cadavum, qu®dam mulier morabatur qu® per quatuor annos infirmitatem quam medici asma vocitant sustinue¬ rat; quam nimirum asmatis effocabo jam ad tantum ma¬ lum perduxerat quod anhelandi officium vix implere va¬ lebat. Nullo igitur medicaminis suffragio remedium adi- GERALDI. piscens, ad beatum confessorem accessit, tanta passioni mitigationem fieri nocte dieque expostulans, cujus quippe virtus eam in oratione assidua constitutam dignata est vi¬ sitare. Namque ipsa prorsus ab ®gritudine liberata et sa¬ nitati reddita beato Geraldo et se et virum suum et filios suos deinceps obsecuturos contradidit. 31. In Episcopatu quoque Bracarensi quadam dicitur femina fuisse qu® per unius anni spatium languerat, ab officio membrorum suorum destituta: qu® quidem in pra- sentia corporis sancti constituta, lacrymas innumeras ef¬ fundendo , clementiam sancti Geraldi assidue deprecata est. cujus lacrym® non frustra sunt proculdubio effusa. Nam incolumitate corporis sui consecuta, hilaris et gau¬ dens ad proprium locum est reversa. 32. Quadam etiam puella maniaca ad sepulcrum ejus¬ dem confessoris perducta fuisse memoratur, qu® anno in¬ tegro per devia montium furibunda vagando incesserat, cui beatus Geraldus visibile exhibuit miraculum. Namque furore pratermisso, ipsa sancti Geraldi suffragio ad sanam redire mentem concessa est. 33. Clericus autem quidam Bracarensis, cujus nomen Honoricus, dum Hierosolyma navigio rediret, tempestas valida in mari exorta est. unde navigantes naufragium in¬ currere ilico metuerunt. Quapropter ipse Clericus valde pavefactus patronum suum, beatum scilicet Geraldum, at¬ tentius deposcere capit, cujus quidem sanctitatem circum¬ sedentibus enarravit, eos ad eum in tanto periculo invo¬ candum sic inflammando exhortans. Omnes itaque, jam maris naufragio incumbente, beati Geraldi opitulationem unanimiter petierunt, quorum quidem petitio a Deo ex¬ audita est. Nam pro beati Geraldi reverentia magna re¬ pente tranquillitas eis a Christo facta est. Ad portum nam¬ que salutis sine detrimento pervenerunt. 34. Sane quidam monachus, Pelagius nuncupatus, qui beato Geraldo viventi sedulus comes extitit, dum quadam die de actione obedienliaii rediret, ad flumen Cadavum accessit, sed transmeare nequivit. In altera nimirum par¬ ta ripa, nullo homine existente, lembus exiguus consiste¬ bat. Pelagius vero monachus undique circumspiciens, et quarens qui sibi ministraret et lembum adduceret, nullum transeundi consilium potuit reperire. Quia vero festiva diei, qui in sede metropolitana erat celebrandus, interes- se satagebat, animum ejus angustia transeundi vehemen¬ tius momordit. Ad ultimum valde gemens, et suspirans, domini sui, beati videlicet Geraldi, consueta misericor¬ di® consolationem, ne solemnitatis officio careret, medulli¬ tus postulavit. Ad hac verba, quod est mirabile dictu, lembus per se solus sine aliquo ductore a ripa dilapsus medium fluminis alveum sulcando usque ad Pelagium mo¬ nachum in altera ripa existentem proculdubio pervenit. Nec mirum ; quia qui damoniacos curabat et agros sana¬ bat, ad lignum per aquam transducendum profecto com¬ pos potuit esse. Pelagius itaque monachus cum tanto vir¬ tutis miraculo flumen transmeavit, et quid et qualiter si¬ bi contigerat sodalibus Bracarensibus enarravit. 35. Quidam autem homo morabatur in villa qua Sic- caria nuncupatur, qui habebat filium ab aurium, oculo¬ rum, manuum, et pedum officio distilutum. Hic nimirum ad pedes beati confessoris prasentatus, immobilis quasi 'truncus ibi permansit, assueta clementi® pr®stolans au¬ xilium. Nec mora, libertas membris reddita est; et mem¬ brorum usus officio, virtutis manifesta testimonium osten¬ dens, ad propria absque vehiculo reversus est. 36. Ego vero Bernaldus natione Gallicus ad partes Bra- carensium a Beato Geraldo ductus, et ab eodem ad archi- diaconatus apicem in Ecclesia Bracarensi promotus, quod mihi mire accidit in commune volo deducere. Artificio namque medicaminis humorum superfluitates opportunita¬ te temporis exigente detrahere consueveram ; sed obsequio egregia Regin® Tharasia, cui ad tempus serviebam, oc¬ cupatus usum medicina pro consuetudine implere nequi¬ vi. Unde humores extra cursum natura defluentes, in gutture modo apostematis collectionem adunarunt. Quod nimirum apostema usque adeo crevit quod mihi anhelitus pene interclusus est. Esca enim et potus pr® nimia an¬ gustia per hisophagum transglutiri nequibant. Tanta suf- Digitized by v^ooQie YITA SANCTI GERALDI. locatione coartatus loquelam amiseram. Multis et diversis medicaminibus adhibitis tantum apostematis malum dimo¬ vere lentavi. Duritia tandem tantae collectionis invalescen¬ te, me colla neci dare penitus existimavi. Pecuniarum fa¬ cultates Clericis, monachis, pauperibus distribui, jam de vita corporali desperatus. Ad ultimum vero patrocinii quod sanctus Geraldus oppressis et infirmis facere consue¬ verat reminiscens, ad sepulcrum ejus, quamvis corpore debilitatus, cucurri, et diutius ibi lacrymalus sum. In¬ ter quas lacrymas verba in hunc modum protuli dicens. 0 beate et sanctissime confessor Geralde, ad memoriam queso reducas quia ad hujus regionis climata me quon¬ dam perduxisti, et me in Clericum sublimasti, atque Ec- ciesUe Bracarensi me mancipare praecepisti. Pro tua igi¬ tur jussione Ecclesiae Bracarensis qualiscunque coadjutor procurationem ejus pro scire et pro viribus meis utcum¬ que sustentavi. Locum tuaB sepulturae relinquere non prae¬ sumpsi, opitulationis tuae confidentiae vehementer innixus. Nunc autem gravissima aegritudine molestatus, quasi exui et advena in alieno cespite mori compellor. Tuam igitur clementiam suppliciter deposco quatinus apud Dominum tuum Jesum Christum , cui fidele et legitimum exhibuisti seruitium, medelam salutis mihi impetres, ut restituta sa¬ nitate deinceps dignam sine labe vitam valeam ducere, ipso eodem juvante sine cujus gratia nemo veram salu¬ tem adipiscitur. Saepe hanc orationem replicando, in Ec¬ clesia beati Nicolai ante sepulcrum ejus vigilias tota no¬ cte perduxi. Mane autem facto domum repetens, ad stra¬ tam meum reversus sum, beati confessoris virtute me co¬ mitantes. Nam tussicula me repente invasit, et ex inspe- 59 rato gutturis apostema crepuit, et ita Dei omnipotentis, et beati Geraldi gratia imminens mortis periculum evasi. 37. Copia ergo signorum quae a beato confessore facta sunt me minus sufficientem ad proferendum per singula reddidit, cum etiam prae multitudine scire, necdum illa scribere, nequiverim. Cuicunque enim in Brabarensi epis¬ copio demoranli aegritudinis molestia in corpore imminet, si ad sepulcrum ejus properat, slatim doloris remedium proculdubio sentit. Alii vero longe distantes, et pro ma¬ gno objectu terrarum gloriosi corpori praesentiam adire non valentes, si aliqua corporis passione fuerint molesta- ti, pro sola sancti Geraldi invocatione sanitatis medelam consequuntur. Plures etiam in mari navigantes, si quan¬ do eis tempestas oriatur, sanctitatis ejus nomen unanimi¬ ter invocantes, tranquillitatem securi sine mora suscipiunt. In Ecclesia autem beati Nicolai, in qua sanctissimum cor¬ pus ejus requiescit, plurima; cereae effigies ante sepulcrum ejus dependentes, quas scilicet qui infirmantur illuc trans¬ mittant, argumentum tanti patroni sanctitatis visibile pro¬ fecto ostendunt. Quicunque enim capitis aut ceterorum membrorum molestiam patitur, ad instar membri dolen¬ tis imaginem de cera compositam illud dirigit, et statim sanitatem sine dilatione consequitur. Omnes itaque qui di¬ versorum criminum vulneribus sauciati jacemus , huius beati confessoris propitiationem medullitus deposcamus, quatinus ipso mediante et intercedente perfectam nancisci salutem valeamus a Domino nostro Jesu Christo, qui cum patre et spiritu sancto vivit et regnat per omnia secula se¬ cutorum. VITA S. MARTINI SAURIENSIS. -/Antiquorum regestorum in Sanctae Crucis monasterii Conimhricensis tabulario servatorum celeberrimum est illud, cui nomen Liber Sanctus inditum fuit; vel simul: Magister Petrus Alfardus, ex monachis in hoc coenobio primitus congregatis unius a nomine, qui S. Theotonii , praesulis sui , iussu hoc traditur compilasse polypty- cum seu chartularium, de quo alio loco ampliorem notitiam lector inveniet. Ibi , a folii 46 altera pagina , eiusdem aetatis litteris descripta , S. Martin! Sauriensis legitur vita. Antiqui verum alius codicis ex S. Crucis tabulario , qui eandem vitam referret nullum vestigium aut memoria restat. Hoc agiologium Resendius laudans , in illo MS. se illud invenisse admonet *; nec aliunde , nisi ex hoc ipso , Branda- nus hanc descripsit vitam **. Nullum revera , praeter hoc , quod nobis prae mani¬ bus est , exemplar Libri Sancti in Chronicis manuscriptis Sanctae Crucis D. Jose- phus a Christo recenset ***. Hanc S. Martini vitam Bollandiani **** ex apographo in ipso Sanctae Cru¬ cis tabulario descripto, et a Tamaio de Vargas ex urbe Matritensi ad ipsos misso , descripserunt , et ediderunt. Hoc apographum aut ex Libro Sancto, aut ex aliquo recentiori apographo fuisse descriptum , satis constat: lectiones itaque varias ibi in¬ ventas , quae proculdubio vel ex incuria in describendo , vel ex temeritate in corri¬ gendo irrepserunt , nihili facere decet , dum codicis huius Libri Sancti, primitivum, intactumque textum haurire , et vulgare nobis in animo est. * De Antiquitatibus L. 1. f. 80. ** Monarch. Lusit. T. 3. Append. Script. 19. Codex 99 BiUioth. Pubi. Port. Catalog. Auctor. **** Acta Sanet, xxxi. Januarii. Digitized by v^ooQie 60 VITA S. MARTINI SAURIENSIS. Domino suo menendo gratia dei sauriensium presbitero, sal- uatus de suis unus sed in eis paruus. 1. Exigitis a me pie pater, ut karissimi fratris uestri, domini mei Martini sauriensium innocentis presbitcri uitam moresque uobis aliquibus litterulis edisseram. Cuius peti¬ tionis affectui teste conscientia obsequia non negarem, ut et status uestre mentis, id quenque relegendo, tanti dolo¬ ris remedium consolabiliter susciperet, et in posterum quo¬ que ipsius bene gesta in obs oblivio non deleret; ni tan¬ ti uiri materia mee paruitatis ingenio comprobaretur in¬ debita. Preterea dum sub disciplina illius olim tenerer, ego ipse utpole rudis, et magis lasciuie quam doctrine dedi¬ tus , de eius actibus probitatisque moribus, ut puerulus paucorum reminiscor. Ac ne forsan excusationis causa mihi uidear conferre arrogantiam, licet agresti calamo, di- uine pietatis tamen opitulante clementia, iniuncti operis ne¬ gotium temptando paulatim aggrediar, igitur nostre nar¬ rationis assertio ab opido sauriensium ubi dominus meus martinus religiose uixcrit summat exordium. Et ubi si¬ tum sit quibusue finibus coartetur, uel quid inde nostro¬ rum maiorum cana sentiat senectus, cuius etiam uel quo tempore hispanorum regis aminiculo cum ceteris porluga- lensium municipiis libertate sit potitum, iterumque ob infidelium hismaelitarum incursum ab incolis igne perus¬ tum, cl post rehedificationis dono concretum, prout possu¬ mus euoluamus: vl istis sicuti gesta sunt enucleatis ad pre- fati uiri materiam prout dominus dederit calamum con- uerlamus. 2. Est ergo circa decursum anci cuiusdam aluei amcne porrectum, frondosis undique adumbratum nemoribus, fertilibus piscium circumseptum gurgitibus, Gramineis pul- cre ditatum conuallibus. Longis equidem perfunctum no- ualibus, vineis consitum circumquaque feracibus. Quid moror? Partibus cunctis obtatum cultoribus. Ab urbe uero colinbrianorum xvm°, austrum uersus, distat milario. Ad orientem sunt tapiei montis saxosa cacumina. A septem- trionali regione vetustissime ciuitatis condisic, nec non et ariei portus latissima panduntur confinia. Ab africa uero parte columbarii castri patescunt campestria. In hac quo¬ que parte planicies eius profusius extenduntur, sed ob is- mahelitarum excubias inculte ab incolis relincuntur. Ver¬ sus occidentem subest oceanus. Hic itaque ab antiqua re¬ rum congerie arcis uctustissime panditur hedificium , in qua priscorum monimenta ferunt claustralium fuisse ceno- bium. Ad hanc igitur arcera et locum amenissimum, com- plurimis hominum turbis ad iure uiuendum concurrenti¬ bus, preurgente labore construxerunt opidum quod nomi¬ ne suo nuncupati sunt saurium. Cum autem diuina gra¬ tia aminiculante longo tempore post urbis colimbrien. res¬ tauratio ab infidelissimis ismaelitarum gentibus per fer- nandum strenuissimum hispanorum regem mirabiliter e- nituit, prefalum quoque saurii castrum cum aliis munici¬ piis sibi confinio telluris sociatis, libertatem accepit. Verum enimuero post longa annorum curricula, sub adefonsi re¬ gis imperio, per prefectum suum aluazil sesnandum abenaa- rair, qui tunc temporis Colimbriensem urbem montismaio- rensiumque municipium suo sollerti pectore procurabat, rehedificationem habere cepit. Mortuo uero eodem rege su¬ pra memorato ndefonso, nefandissima maurorum rabies ad- uersus christicolarum fidem iterum cepit aspirare. Iben fati- ma namque rex maurorum nefandissimus , ingenti aga- renorum multitudine circunfusus, colimbrianorum fines crudeliter diripuit. Faclaquc belli congressione apud muni¬ cipium quod dicitur miranda , complures portugalenses nobiles sceleratissimus ipse necando deuicit. Nichilominus quoque plaustri, municipio sancte eulalie natura munitis¬ simo, ab eodem rege ad solum usque interfectis hominibus redacto ad propria rediens in opidum sauriensium frustra uenisse cognouimus. Nam saurienses ferocem eius aduen- tum pauentes, de pretaxati opidi hedifitio sibi diffidentes, ingenti preculsi timore, eidem inposito igne castello, in urbem colimbriam profugose redierunt. Per septem igitur annorum curricula ferarum cubilia depopulatum existens, per nobilissime denuo regine tarasie consensum, a prefa- te urbis restauratione anno c.°lx.°i.° in habitationem ho¬ minum renouari conualuit. Regina namque ibidem causa morandi confluentibus bonum, et ut ita dicam, largissimum populandi forum spontanea uoluntale concessit, atque car- tam inde firmitudinis manu propria roborauit. Quam sau- riensis ecclesia pro maximo munere usque in perpetuum hereditario iure reseruat. 3. Murorum igitur destructionem resarcire incipien¬ tes , eiusdem opidi cultores, ad reuerenlissimum gundi- saluum colimbrie uenerabilis uite episcopum uenerunt, pa¬ ternitatem ipsius precibus exorantes ut in eis consilii et pietatis habundare. Atque eis presbilerum qui eis diuini uerbi pabulo foueret, et in sacrosancti fontis una lini¬ ret , dare non differret. Reuerenlissimus igitur Gundisal- uus, prout tante religionis presul paterno affetu saurien¬ ses benignissime alloquens, eorumque petitionibus nichilo¬ minus consulens, in regenda sauriensium ecclesia quen- dam boni testimonii presbiterum nomine martinum ordi- nauit. De quo nobis amodo sermo tractandus occurrit. 4. Fvit itaque progenitus in uico qui dicitur auran- ca qui ut fertur ab urbe colimbriensium xx.vi. 0 distat mi¬ liario. Pater cius arias manuelis, mater uero argio uoca- batur. Qui quamuis de humili germine, erant tamen sim¬ plices et recti. Et quod rerum exitus probauit deum pre- cipue timentes. Nam post felicem matris ab hac luce dis¬ cessum , pater usque ad sue uite terminum heremiticam uitam peregit. Qui superstites, id est, dum in hoc mundo uixerunt, hunc pre ceteris filium martinum uidelicet nimio affectu nutrientes a primeuo infancie sue tempore, eum litterarum rudimenta docuerunt. Atque diebus omnibus eum domino seruiendum promiserunt. 5. Accidit autem quodam tempore ut prefate urbis uene¬ rabilis uite antistes, mauricius nomine, de finibus braccare mclropolitane urbis adueniens, per supra memoratum ui- cum contigit habere transitum. Quem parentes ipsius, de quo nobis est sermo, martini, hospitio ouanter suscipien¬ tes, et ut eis possibilitas affuit, ilare absequium affectuo¬ sissime ministrarunt. Dicentes sese in litteralibus studiis clericulum filium habere, quem tanti presulis arbitrio obtemperare desiderabant. Quorum episcopus deuolionem agnoscens in sui episcopatus sedem puerum defferri pre- cepit. Deinde prosequenle diuine spiritu pietatis, canoni¬ corum consensu , atque bone memorie doctissimi martini eiusdem sedis prioris assensu, in numero canonico pueru¬ lum martinum prefatus mauricius canonicauit. Qui in iuue- nilibus adhuc positus annis mire simplicitatis existens, gramatice professioni operam sollicitius impendii. Neque enim erat obstrepens doctrine. Hinc cum per sacri ordi¬ nis gradus christo duce ad presbiterium uenit, bona ope¬ ra atque uirtutes exercendo, ueterem hominem cum acti¬ bus suis a se omnino remouit. Sic quippe per omnia omni¬ bus hominibus in bono placere studebat, quatinus omnes de societate illius plurimum gaudebant atque deum pa¬ trem, qui in celis est, glorificabant. Non enim erat inuidus aut elatus, non murmurans, non uerbosus, aut uana uer- ba uel fabulas diligens. Non seruus gule. Tanta enim in eo ciborum uigebat parsimonia, ut semper proprie porcio- nis panem pupillis distribueret atque egenis. Non erat ne- gligens, aut piger, non oculis uagus aut in incessu leuis; sed per omnia grauis maturus et bonus. Qui presbiter, ut diximus, ordinatus uisilalionis assidue medicamine egro- tanlium curas lenire solebat. In diuinis quoque officiis plurimum erat assiduus. Et quod non parui muneris cre¬ ditur, in omnibus suis motibus signum humilitatis habebat. Sed qualiter ad sauriensium regendam accesserit ecclesiam ueniamus. 6. Talibus ut diximus ornatus moribus telonis archidia- coni omniumque canonicorum rogatu, domno gundisaluo fa- uente episcopo, sauriensis ecclesie curam suscepit. At cum propter agarenorum insidias, qui tunc uiarum comealus Digilized by Google VITA S. MARTINI SAURIENSIS. 61 clam nec non et puplice incursabant, graue captiuitatis pon¬ dus cum acerbe mortis casibus hominibus inferentes, uir dei domnus Martinus per abruta collium deuius ire cogere¬ tur, propriis humeris sui sumptus necessaria defferens, as¬ peritatem loci propter insolentiam admirans, tanti laboris ho- hus fastidiens, in urbem colimbriam unde illuc aduenerat, regressus est; Timens ne propter aliquorum baccantium stultitiam, nisi de pretaxata ecclesia, aliquo munitus esset priuilegio, inde postea elusus ipse uel sua progenies eice- relur. Quocirca domnus gundisaluus prefate dioccsis e- piscopus, et domnus prior eiusdem sedis martinus, telo quoque archidiaconus, omniumque canonicorum conuen- tus, per supra memorate regine tarasie regis adefonsi filio consensum, que tunc portugalensi preerat imperio, sibi, uidelicet Marlino presbitero, cl sue progeniei, de saurien- si ecclesia cartam firmitudinis hereditario iure in hunc mo¬ dum fecerunt. 7. Innomine domini. Cum illud castrum, quod appella¬ tur saurium, ob frequentem guerram sarracenorum raro incoleretur habitatore, placuit diuine uoluntati, per exi¬ miam reginam tarasiam preficienlem eidem castello gun- saluo gunsaluiz, pro principe manu teneri cum dei adiuto- rio ac defensari. Quod ubi ego gunsaluus episcopus colim- briensis compertum habui, utilitati nostre sedis prouidens, sollicitus fui canonicos nostros martinum presbiterum arias, fratremque suum menendum ad ecclesiam, que ibi iacebat destructa, rehedificandam atque obtinendam dirigire. Sed quamuis multum resisterent propter pauorem maurorum il¬ lo ire, tamen gratia nostri permoti flexerunt animum suum, que imperabantur facere, si ex testamento scripturam fir¬ mitudinis de illa supradicta ecclesia factam a nobis sibi re¬ ciperent. Quibus nos propter utilitatem sedis sancte Marie acquiescentes, placuit mihi gunsaluo episcopo, et Martino eiusdem sedis priori, una cum assensu canonicorum, per auctoritatem domine nostre regine tarasie cartam donatio¬ nis et firmitudinis facere, libi uidelicet predicto martino, fratrique tuo menendo de supra nominata ecclesia, tali ui¬ delicet pacto, ut firmiter illam obtineatis et secutfdum ui- res uestras reficiatis, et in unoquoque anno ius, quod in¬ de ad sedem pertinet, fideliter reddatis. Et ab hac die in tem¬ pore, tam uos quam quisquis ex propinquitate ueslra pro¬ fessione clericus fuerit, per successiones lempororum fir¬ ma stabilitate obtineatis: et nunquam eam sine uestra cul¬ pa, secundum decreta canonum, pro alio aliquo homine per¬ datis. Supraponimus etiam quod si peccatis exigentibus iterum ab incursione maurorum destructa fuerit, et postea uos potueritis illam recuperare, licentiam habeatis semper possidendi eam quocumque tempore ualuerilis. Siqua igi¬ tur persona hoc nostrum factum temerario ausu disturba¬ re temptauerit, non sit ei licitum per ullam assertionem, sed quisquis fuerit, qui illam ecclesiam uobis auferre pre- supserit sit a deo omnipotente excommunicalus, et sacra¬ tissimo corpore domini jesu christi alienatus, et cum iu- da in inferno, nisi resipuerit, collocatus. Et hec carta ple¬ nam‘Stabilitatem semper obtineat, Que facta est vi.° idus octobris Era m.*c.*lx.Y* Ego Gunsaluus episcopus con¬ firmo. Martinus prior confirmo. Tellus archidiaconus con¬ firmo. Laurentius archidiaconus confirmo. Ego Tarasia re¬ gina conGrmo. Gundisaluus gundisaluiz testis. Anaia ucs- trariz testis. Domnus artaldus testis. Menendus nuniz tes¬ tis. Martinus presbiler confirmo. Johannes presbiter mi- chael confirmo. Johannes de anaia confirmo. Nicholaus subdiaconus confirmo. Petrus presbiter Notuit. 8. Post stipulati itaque testamenti confirmationem uir uenerabilis martinus sauriensium docturus uenit ecclesiam, Nec eo terreni emolumenti lucro uenit deductus, quam ut animarum mederet langoribus, ubi preter necessario¬ rum inopiam nonnullos corporis labores perpessus est. Erat namque ipsa suffocata ecclesia, sicuti manibus paga¬ norum pridem fuerat obruta. Hanc igitur interius exterius- que purgauit, et ad diuinum officium, ut res poscebat, pri¬ mitus resarciuit: Sed postquam rei familiaris copia domi concreuit, cum menendo ariei fratre eius, qui post disce- sum ipsius, uidelicet martini, ibidem est presbiter subroga¬ tus, prefatam ecclesiam post tempore et loco conuenientius fabricauit, Altaria inferius ordinauit, Libris quoque et sa- M.U. Tom. I. cerdotalibus indumentis eam pulcrius adornauit, Fabricam totius domus nichilominus consumauit. Praeterea, uineta, oliueta, pomaria, et alia plurima arborum genera suis ma¬ nibus complantauit, Terras quoque et nouales excolendo prerupit. Sed iam ad eius laudabiliora uite contemplatiue negotia stilum, licet parumper, eleuare delectat, et quali¬ ter sui gregis et aliarum plebium curam habuerit, de mul¬ tis pauca libare. 9. Plebem igitur sibi comissam catholice fidei regula se- pissime instruebat: Quippe omnes de pio religionis ope¬ re commonens, nunc alios de confessione sancte trinita¬ tis conformans, nunc reliquos de promissione regni celestis inuitans, ceteris, futuri examen iudicii minando proponens, non cessabat uerba ueritatis fructu fidei redundancia iu plebe seminare. 0 uirum nimie curiositatis circa omnes, ne in uicium laberentur, ac si eos omnes parturiret. Si aliquando ab his, quos pro zelo rectitudinis arguens, in con¬ tumelias uerborum deducebatur, quanto amplius ipsi ef¬ ferebantur, tanto magis eorum ipse miserebatur insaniam ; ita uidelicet ut ad eorum furorem sepissime lenitatis fomenta preberet, donec sua mansuetudine iras mitigantium demul¬ ceret. Si uero aliquis affinium ciuilatum uel locorum, fe¬ minam aliquam, filiamue alicuius, ui eam opprimens ad id loci quo ipse morabatur deducebat, ut in huiusmodi assolet exlrematuris, uir dei ilico eis obuiabat, cognitoque examinationis negotio, uel eos federe legitimo, si ius posce¬ bat coniungebat, uel nisi iuxta canonum decreta suo ob¬ temperarent imperio, eos inde proculdubio expellebat. Et si aliquis denumero clericorum talia illicitis modis sacri¬ legus facere presumpsisset, hunc uelut hostem catholice fidei procul inde reiciebat. Nec petulantium iuuenum lasci- uiam, seu baccantium hominum stultitiam sustinebat: quos omnes ad eterni regis solium uenire cupiebat. Et quia, ut ait beatus gregorius, ecclesiasticus doctor non tam doctrina debet clarere, quam uita, ipse non solo sermone ad ethe- rei regni amenitalem populum conuocabat, uerum omni¬ bus bene operandi sese preferebat exemplum : Omnia nam¬ que, que de operibus misericordie cunctos edocebat, hec et plura prestantissime peragebat, Non immemor apostoli pau¬ li sic dicentis: Castigo corpus meum, et in seruitute redi¬ go, ne forte cum aliis predicauero ipse reprobus efficiar. Qui dum in arce uirtutis celsius existeret, hospitalitatem precipue alacri mente omnibus hominibus exibebat, qui¬ bus ea, que diuina sibi dispensatio largiretur, cum gratia¬ rum actione et uultu ilarl ministrabat. Sic enim aposto¬ lus precipit: Hilarem datorem diligit deus. Et tanto cari¬ tatis flagrabat ardore, ut non solum aduenticios hospites et peregrinos dictis quibuslibet inuitaret, immo quandoque e- tiam resistentes trahens, eos secum in domum ire compelle¬ bat. Hos frequentius quam diuites et potentes ad mensam conuocabat: nec tamen aulicos mensa eius minus capiebat, que multotiens regium agmen cum suo principe acuratis- sime suscipiebat. Hec et plura misericordie opera pera¬ gens, incredibile est memoratu, quantum laudis humane fa- uorem uelut pestem fugiebat; Nec laude extollebatur, nec uituperatione frangebatur, Non diuitiis tumebat nec pau¬ pertate contrahebatur: et sic miles christi gradiendo, leta contemnebat et tristia. Cum totius domus paterfamilias ex¬ isteret, de suis substanciis nichil repositum in aliquo habe¬ re cupiebat, Verbi gratia, nec aurum nec argentum in ar- cha uel in marsupio reconditum possidebat, et omnino quid de talibus fieret in propria domo ignorabat; Quibus tali¬ ter uti maximum crimen putabat. Mira res: cum dominus domus, ut dictura est, diceretur, quociens sub sue clami- dis tegumento panem egenis atque pauperibus defferebat, quibus descendendo ueram exibebat humanitatem, et eo¬ rum miserias compacienter tolerabat. Sic omnia sua bo¬ na in commune habebat, quatinus uniuersis utilius quam sibi proficerent. Quis unquam in conciliis eum ociose se¬ dere conspexit ? Si tamen eo quandoque ueniebat, aut tu¬ morem baccantis populi lenire satagebat, aut de exemplis sanctorum patrum sedatis iurgiorum tumultuationibus eos plenius edocebat. Nunquam ociosilas, que inimica est ani¬ me, eum domi torpentem inuenit, quin potius in assiduis agrorum laboribus sua sponte urgeretur, si quando mens ab oratione, et a diuinorum officiorum celebratione cessa- 16 Digitized by v^ooQie 62 VITA S. MARTINI SAURIENSIS. bat; De quibus laboribus uberes fructus colligens, omnipo¬ tenti deo bonorum omnium largitori gratias referebat, Et cum summa animi diligentia hunc dauiticum commemo¬ rabat uersum: Labores manuum tuarum manducabis: bea¬ tus es et bene tibi erit. Cum uero ab operatione manuum cessando domum rediret, licet medius esset dies, prius tamen solito more sacre sollemnia misse celebraret: Nec prius corpus alimento reficiebat quam forum et castelli plateas, si aduenlicius esset, circuiret, quem secum ad cibum capi¬ endum aduocaret. Cuius corpus non pulcris uestibus or¬ nabatur, sed moribus; et precipue pudicitie habitu polebat: Talesque socios semper desiderabat, quorum contubernio sancta ecclesia non infamaretur. Rexit autem eandem ec¬ clesiam bis undecim i.° dempto annis. Complures paga¬ norum ab illa profana mabometis superstitione sua predi- catione ad cbristi fidem conuertit. 10. Ne huius ergo pagine series, tum stili rusticita¬ te, tum etiam loquendi nimietate prolixius extensa uiles- cat, huic operi scribendi metas imponere iam uolo; Hoc unum tamen reducere ad memoriam cupiens quomodo ab huius mundi profluuio exlinctus migrauerit. 11. Anno igitur ab incarnatione domini millesimo c.°xl.°ihi . 0 tempore preclari ildefonsi portugalensium re¬ gis, xvi.° regni sui anno, cum adhuc paganorum procella ferocius insaniret, sauriensium fines inuasit, Et multos mor¬ tales, homines uidelicet cum peccore, aliaque preda capli- uauit. Et erant tunc in eodem opido uenerande religionis milites in templo salomonis iherosolimis professi; Nam ob defensionem sancti sepulcri sustentandam, pretaxata regi¬ na totius castelli monarchiam cum suis reditibus, preter ec¬ clesiastica iura, eis deuolissime contulerat, Quam postea filius eius rex portugalensium ildcfonsus eis manu propria confirmauit. Qui hostibus obuiare satagentes, eundem pres- biterum, de quo sermo transcurritur, sibi collegam asci- uerunt, Qui Christianorum interitum, et detrimentum san¬ cte ecclesie condolens, tanque reverentissimis uiris satis¬ faciens, cum eis predictis hostibus obuiauit, Cum quibus fe¬ re omnibus accidente infortunio captus in congressibus bel¬ li, in scalabi castri menia, que tunc spurcissimis pagano¬ rum turbes pollebat perductus est. Ingressus est itaque sua sponte, nullo cogente in horribile et fetidum carceris ergastulum, ubi Christiani copedibus tenebantur astricti. Tanta animi diligentia erga christicolas et fidei consortes in eo erat, Quos ne aspurcissimis maurorum ritibus comma¬ cularentur et sic deformes fidei periclitarentur, predica- tione euangelii pro tempore et loco congruenter instru¬ xit, Et eis in proximo libertatem futuram , et Christianis eandem ciuitatem habituram dono christi, exclusa multi¬ tudine agarenorum, fiducialiter agens predixit. Que omnia non longo tempore post, ut predixerat, claruerunt; Nam in sequenti anno a predicti regis industria eadem ciuitas est capta. Nec hoc aliquis ex desperatione grauiter accipiat, quod religiosus uir tam acerbe captiuitali addictus sil. Post¬ quam enim uipereo haustu uersuli serpentis, a patria ce¬ cidimus captiui et exules in huius mundi exilio uiuimus; Nec unquam mundus diuersas tormentorum clades, preci¬ pue bonis hominibus cessat inferre, Teslante apostolo qui ait: Sancti ludibria et uerbera experti sunt, insuper et uincula et carceres. Et quicquid eis in hoc mundo aduer- satur, ut sacra refert scriptura, pro merito uirtutis ha¬ betur. Deinde a scalabi castro in elborensium deductus ci- uitalem. tandem hispalensium ciuitas eum cordobam misit, lbique pridie kal. februarii spiritum exalauit. Cuius cor¬ pus honorifice a Christianis sepulture traditum est in basi¬ lica beate Marie; Cui sit perhennis uita, iuuante domino nostro iesu christo. VITA TELLONIS ARCHIDIACONI NOTITIAQUE FUNDATIONIS COENOBII S. CRUCIS CONIMBRICENSIS. Te ellonis , Cathedralis Conimbricensis Ecclesiae Archidiaconi , vita , et monaste¬ rii Sanctae Crucis fundationis notitia , omnia circa illam fundationem acta nego¬ tia secuta , recensens , codicis , cui Liber Sanctus nomen est , velut quoddam prooe¬ mium constituunt. Codex iste , non tantum Libri Sancti, sed etiam Magistri Petri Alfardi nomine cognitus fuit , ut nos , quum de S. Martini Sauriensis vita loquuti sumus , iam observavimus. Chartula haec , vel ut vocant , chartularius , regestum po¬ tius percelebre ordinatum , et conscriptum fuit fundos , bonaque omnia , a monaste¬ rii primordiis acquisita , numerandi recensendique gratia. Prologus , qui regestum hoc , post monasterii fundationis narrationem , praecedit , codicis verum nomen In¬ ventarium esse docet; quod documentorum regestum in duos libros , in varias item divisos partes , dividitur: horum primus , Liber Testamentorum appellatus, dona¬ tiones monasterio factas continet: secundus , Liber Venditionum dictus , contractus , quos onerosos iurisconsulti vocant , velut emptiones , venditiones , permutationesque , colligit. Aliquot in primo duorum illorum librorum sine scriptura per medium reli¬ ctae paginae spatii satis praebuerunt ad S. Martini Sauriensis vitam scribendam; quae revera ibi litteris eiusdem fere aetatis , ac ipse Testamentorum liber , alia ta¬ men manu , scripta reperitur. Praedictus prologus , cur codex hic compaginatus , et qua aetate conscriptus fuerit , memorat. Folium in hoc extabat codice , ante ibi scriptam Archidiaconi Tellonis vitam , litteris omnino carens , post quod recentiori aevo index generalis Inventarii adie- ctus fuit; in altera istius folii pagina sequens legitur memoria , litteris scripturae codicis similibus scripta: Digitized by v^ooQie VITA TELLONIS ARCHIDIACONf. 63 ?? In era M. a c. a Lx. a vmi. a vi. t0 kal. marcii ingressi sunt primum fratres mo¬ nasterium Sancte Crucis. Anno ab incarnatione domini m.°c. 0 xxx.°i . 0 Indicione viii/ « Quod prologus in duos simul, Testamentorum, et Venditionum, libros diffu¬ sior aequo non fit; hic absolvendum eum putamus. INCIPIT PROLOGUS IN LIBRO QUI DICITUR INVENTARIUM. Magnum quidem et nimis utile bonum fore uidetur ut, sicut in preceden- ti opere ostendimus qualiter monasterium sancte crucis in suburbio colimbrie a tellone, eiusdem civitatis prudentissimo et uenerabili archidiaeono, sit funda¬ tum, et in sancte romane eclesie protectione susceptum, ita et in hoc opere quod- dam facere memoriale omnium hereditatum, quas idem monasterium in presen- tiarum possidet, quod inuentarius nominetur: Invenientur enim ibi auctores a S uibus eidem monasterio ipse hereditates date sunt, et quo iure eas retinere ui- entur, seu uidelicet testamento, seu uenditione, aut comutatione, et hoc util- limum fore uidetur. Si enim propterea usus repertus est cartularum ut ea que homines faciunt, et que animus multis exagitatus negotiis firmiter retinere non ualet, in ipsis post multas generationes fideliter inveniantur expressa, et hoc er¬ ga multa aduersa, que in plurimis causis adueniunt, utile esse prospicitur, mul¬ to utilius fore creditur si et ea, que in minutissimis membranis continentur, in libro quasi in quodam armario reponantur; fieri namque potest, ut siue extra¬ ctione, siue comutatione de loco ad locum, seu incuria, seu aliqua ocasione res minima facilius periclitetur et perdatur. Itaque cum perdictione paruissime rei, hoc est alicuius cartule, poterat et omnis hereditas per ipsam confirmata perdi¬ tum iri, velut amisso auctore et confirmatore, Ad huius igitur incomodi non mi¬ nimum detrimentum utiliter precauendum, statuerunt canonici prefati monas¬ terii hoc opus summo diligentique studio perficere. Coegit etiam eos eque simi¬ lis aut dignior excogitatio, omnium uidelicet benefactorum non abolenda reme¬ moratio, ut quotienscumque et a quibuscumque rerum datarum quesita, inuen- ta, et lecta fuerit memoria, quasi in presenciarum datorum semper habeatur re¬ memoratio, et pro omnibus digna dicatur oratio. Factum est igitur hoc opus tempore domni teotonii uenerabilis et religiosi uiri primi eiusdem monasterii prioris, cum iam predictum monasterium a constitutione sua uicesimum et quar¬ tum haberet annum. Anno ab incarnatione domini m. 0 c.°l.°v. 0 Inditione m. a , Regnante tunc nobili adefonso portugalensis patrie rege, comitis henrici etregi- ne tharasie filio, magni quoque catholici alfonsi regis toleti nepote, in uicesimo et octauo regni sui anno. Ipsum uero opus in duos libros diuisimus: in librum testamentorum, et in librum uenditionum simul et commutationum, et unum¬ quemque librum pro diuersitate locorum per partes comode distribuimus. Titu¬ los etiam ac titulorum numeros singulis superposuimus cartulis, quos in exor¬ dio cuiusque libri licet seriatim descripsimus, tamen ut et cartulas in partes di¬ uisimus, quo facilius quisque quod quesierit reperire possit. FINIT PROLOGUS. Anno 1155 Inventarium scriptum constat; et equidem omnia fere documenta ibi collecta huiusce anni limites non transgrediuntur: animadverti tamen oportet , aliquot inviniri sub finem capitum , vel partium , in quas tum Testamentorum, tum Venditionum liber dividitur , diplomata , exiguo quamquam numero , quae illo re- centiora anno , ad saeculum etiam XIII. nonnulla attinent; sed alia haec sunt descripta manu, et ab eodem scriptore , qui S. Martini Sauriensis vitam in codice interscripsit. Sunt itaque , tam Archidiaconi Tellonis vita , quam Sanctae Crucis monasterii notitia saeculi XII. dimidiati monumenta: quorum satis magnum fra¬ gmentum Brandanus in appendicibus ad III. Partem Monarchiae Lusitanae vul- Digitized by ooQie 61 VITA TELLONIS ARCHIDIACONI. gavit, sed sordidatum mendis, quibus non istius modo scriptoris, sec? omnium scatent libri , typw saeculis XVI. et XVII. mandati, c?wm historica monumenta describunt. In codice 79 Publicae Bibliothecae Portucalensis urbis vernacula monumen¬ ti huius interpretatio , quam hic sequentem edimus, reperitur. Annotatio, quae in¬ terpretationem hanc praecedit, suum et auctorem, et aetatem prodit. Paraphra¬ sis potius, aut commentarium, quam interpretatio appellanda videtur; varias quip¬ pe formas, ctf /cwge aliud, nimiumque liberum dicendi genus exhibet; et quamvis rerum fidelitatem servet; documenta tamen, quae proprius operis scriptor adden¬ da putaverat, sua interpres sponte praetermissa reliquit. 1. Cuiusque operis seu efigiei simulacrum habetur lau¬ de dignum, cum eius narrationis exitus bene tenuerit ini- ciura. Quia ex hoc maxime ad laudem subsequentis pro¬ ficit elocutionis, si ultima haud discrepauerint a primis, ut que cepti constat causa inicii, sit ad boni conplendum et perfecti operis extremum. Unde subnixius orandus est dominus, ut quod nobis loquendi in laudem nominis sui prebuit inicium, consumato opere, nullum penitus habeat dicidium. Quoniam ille foris resonat in lingua, qui au¬ ctor intus manet in conscientia. Non enim sum nescius quod singula que proposui digestura explicare non pos¬ sim. Magna nimirum et precelsa magnorum uirorum sunt testimonia, que attenuat pocius quam explicat noster ser¬ mo ; Est enim perangusta michi mediocritas ingenii, et im- pericior sermo. Sed que sunt uera non desiderant pon- pam, neque uerborum ubertatem, sed sincere fidei nito¬ rem purissimum. Itaque coactus opus suscepi mibi inde¬ bitum , ne ea que adhuc uiua recordatione retinentur ut sunt gesta, euanescente per tempus uel tradentium uel ac¬ cipientium fide, fabulosa credantur. 2. Ab incarnatione igitur domini anno millesimo cen¬ tesimo tricesimo primo, octaua inditione, secundo anno rebellionis petri apostate filii leonis aduersum piissimum sanctumque papam innocentium secundum, dum adhuc laodoicus francorum rex uiueret, et yspanie Christianorum pars in tribus diuisa monarchiis trino amministraretur im¬ perio, superiores siquidem illius partes aragon. etnauara usque ad montem quem incole auca uocitant sub alfonso aragonensium rege castissimo, atque in congressibus bel¬ lorum strenuissimo regebantur deuote, His exceptis quas bellicis studiis forti manu bellando ceperat a sarracenis. Ultima uero quasi pars minima, portugal cum colimbria, ab alfonso comitis henrici et regine tarasie magnorum auo- rum dignissima prole. Partibus mediis utpote maioribus castella cum suis extrematuris et gallecia imperatori ma¬ gno, comitis raimundi et urrace regine filio, alfonso sub¬ ditis: archiepiscopo bracare pelagio, etcolimbrie episcopo bernardo, Archidiaconus tello, sibi adiuncta procerum iuxta apostolorum numerum duodenarium manu, monas¬ terii sancte erveis in suburbio colimbrie iacere adorsus est fundamentum. De cuius quasi de nichilo exortu et ma¬ ximo in prosperis profectu silere, ignauiam maximam sce¬ lusque coram deo et rectis hominibus esse perpendo. Vi¬ detur siquidem res memorie digna, tum quia in his par¬ tibus prima quasi fidei apostolice sancta et ammiranda re- nouatio actuum morumque perutilis exornatio; tum quia ceteris, qui canonicorum profitentur esse professionis, pro¬ ponitur exemplo ut a propriis ad comunia, de profundo uiciorum ad excelsa uirtutum, de morte ad uitam resur¬ gere conentur. Apostolus namque jacobus in epistula, que quia talibus scribitur canonica dicitur, ait inter cetera: Nolite diligere mundum, neque ea que in mundo sunt; et cetera. Huius igitur tanti ac tam preclari facinoris tello ar¬ chidiaconus auctor ab primeuo aetatis sue tempore super omnes sue urbis, animi prudentia, morum honestate, super- emicuit coetaneos. Odario patre et eugenia matre natus, etsi mediocribus ciuibus, erat tamen corpore magnus, fa¬ cie uenustus, pulcher aspectu, sed mente pulcrior, uultu alacrior, honestatem magis quam lasciuiam ostentans, maioribus asurgens, inferioribus condescendens, indigen¬ tibus conpaciens, dominis fidelis, affabilis cunctis, ius- tus; sed misericordia pius, mente et corpore castus; sed eximia humilitate securus, sapientia plenus, prudentia perspicuus, morum honestate decorus, in omni perturba¬ tione securus. Unde familiaritate principum habebatur ca¬ rus, et maxime illius qui tunc temporis erat colimbrie episcopus Domnus Mauricius. Rogatus namque cum eo iherosolimam peciit, per triennium tocius curie et episco¬ pi curam apud se gerens, et cuncta pro suo nutu conpo- nens. Ibi cum sanctorum loca prout tante discrecionis uir circumspiciendo uisu et gressu pererraret, et diuersorum loco habitu ordinum calles diuersissimos, sed tenaci ka- ritatis uinculo confederatos, ad summum et unicum as¬ cendentes triuium, quod est summum bonum, quod nichil in uita restat melius, animi sagacitate ammiraret, et ara- mirando obstupesceret, intra semetipsum quantum ualens conprimens doloris gemitus, ait: Heu michi quia incola¬ tus meus prolongatus est, habitaui cum habitantibus ce¬ dar. Sed amoris ardorem minime in silentio ualens ferre, cepit institutores horum primarios diligenter perquirere, Ipsumque dominum nostrum iesum christum reperit caput, et apostolos membra, pelrum dico et paulum, et ceteros duodecim numero. Tunc nimio exilaratus gaudio addit et ipsas scrutari institutiones: Prepositorum uidelicet officia, ut subditorum mentes secretarum scripturarum lectionibus et exemplis assidue muniant, ne lupus inuisibilis aditum inueniat, quo ouile ingredi, et aliquam ouium subripere ualeat; Subditorum eximiam, ac in omnibus deuotam hu- milemque obedientiam; Puerorum arctissimam, ne lasci- ua eorum pronaque ad malum periclitetur etas, custodiam, et ecclesiasticis disciplinis assiduam perfectamque doctri¬ nam ; Senum piissimam misericordemque in omnibus suffe¬ rentiam ; Minorum deuotam subiectionera ; Maiorum ama¬ bilem karitatem. Sed ubi satis est exhausti post trien¬ nium nauigantes apulerunt bizancium, vbi ferme per me¬ dium commorantes annum, siquid deerat supradictis ar¬ chidiaconus addebat institutis. Cumque sani indeque inco¬ lumes repedarent ad propria, defuncto sanctissimo braca¬ re archiepiscopo giraldo, domnus Mauricius illius subro¬ gatur loco, colimbrie uero sublimatur bone memorie Gun- disaluus, proepiscopo, et efficitur cor episcopi Tello, Qui licet opibus potentiaque opitulantibus desideratum nequit uel incipere uotum, consociis locoque ubi statueretur de¬ ficientibus. Plurimis uero latentibus annis, posteaquam archiepiscopus mauricius rome papa ab imperatore * instituitur, et pelagius eius archidiaconus loco illius sublimaretur archiepiscopus, pontifexque colimbrie non tam senio quam infirmitate confectus celo redderet spiri¬ tum, Tello archidiaconus honestior uita omni clero et mo¬ ribus querebatur precibus a clero et populo episcopus. Quod et tunc fieret, regina tbarasia et comite fernando in hoc nitentibus, nisi diuino nutu regina una cum suo comite a regno expulsis, eius filius, auorum seu atauo- rum propago dignissima, uno die bellando, quod forte ui- debitur mirum , susciperet principatum. Qui iuuenis etsi regendi imperium iam bene sciolus, tamen amore laudis ardenter plenus ad quoscumque aure flatus, ut arundo fragilis ferebatur procliuis. Unde a quibusdam sanctitatis • Interest vacuum spatium. Digitized by v^ooQie VITA TELLONIS ARCHIDIACONI. rtligionisque inimicis facile sibi persuadetur in episcopum ordinare domnum bernardum, deo ad tantum tanteque sanctitatis opus reseruante ac stimulante archidiaconum. Quare uir religione plenus de cenoso quasi de profundita¬ tis lacu liberatus, in dies et noctes cepit urgere proposi¬ tum, sed deficiebat adhuc locus. Venerat siquidem iuue- nis quidam, iohannes nomine, peculiaris agnomine, quod euidenli ostendit iudicio se dominicum esse peculium, Si¬ quidem in suo de gallie partibus aduentu , quoddam suo ducatu et doctrina statuit monasterium apud sanctum chris- toforum. Uuc archidiaconus sibi accitum laboris et pre- mii socium suum aperiendo edocuit propositum, et locum in suburbio colimbrie repertum his usibus satis superque congruum. Sed qua ratione, quibusue machinis, uel quo consilio, his usibus haberetur ab ipsis prorsus ignoraba¬ tur. Petiuerat nempe quondam ipse presbiter a regina, et promissum non dederat, quia tunc omnia perturbata nec sui ipsius potestatem habuerat. Venit ergo tempus ut de¬ sideratum presbiteri uellet deus adimplere uotum sanctum- que propositum.' Emerat forte non sine deo apud montem pesulanum quandam, quam uulgo sellam appellare solent, nimis pulcram, et equitandi usibus superque decentem, Que dum die quadam sedens super mulam per colimbrie portam archidiaconus solito uiam incedens regiam ab au¬ licis uisa cerneretur pulcra, quidam de auriculariis illius uenustatem animo contemplans, rogabat infantem ut ab archidiacono sibi postularetur in dono. Nec mora rogatus dat subiciens subtus iudeos balneas regias munusoulum pro precio. Sed quia regia censura aliter quam nostra agitatur causa, piissimus princeps animi ilaritatem, fron¬ tis extensione, et faciei iocunditate ostendans, dixit archi¬ diacono se prius rem uisurum, illud recogitans Salomo¬ nis sapientissimi regis: Omnia fac cum consilio ne pene- tearis. Deus autem ex alta prouidentie specula sanctis pres- biteri sui fauens desideriis, regis nostri eiusque dapiferi, qui omnibus sequenti gradu preerat ermigii, cuius anima requiescat in pace, maximi et prudentis uiri et nostri do¬ mini regis supra omnes consiliarii, auriculam reuelauit ut fauerent totis archidiaconi consiliis. Quod et factum est, Nam et carlam regiis signis adnotatam sibi dei con¬ silio inde scribitur. Pro cuius refectione, que apud nos mensa dicitur, pectorale faleris plenum ipsi infanti archi¬ diaconus dedit. Emit etiam pro triginta aureis morabiti- nis ortum ab episcopo bernardo et eius canonicis, iuxla se positum fontem aquarum habentem largissimum, iux- ta quem ordinauit fieri claustrum ut in ipsum fons decur¬ reret lauatorium. Quod post maxime animos perterruit ca¬ nonicorum ; Experti sunt enim postea cum amicis et ipso archiepiscopo, in hoc frustra laborante pelagio, si destrui posset sancte crucis monasterium. Voluerunt namque uel operis impensas archidiaconus saltem incommodo presbi- tero auferendo imminuere, quod maxime infanti nostro regi displicuit, eis meretrices et cetera obicienli exeeran- da. Vnde dei sacerdos nata fabricandi libertate, socios sibi tantique adiutores operis adseiuit, non iam duodecim nu¬ mero, sed ferme septuaginta duo: Johannem peculiarem, de quo supra memorauimus, qui portus gaye episcopus post mortem pelagii bracare preficitur archiepiscopus; Teotonium eiusdem monasterii priorem; Odorium sancti iacobi presbiterum; Sisnandum montis maioris sancte ma- rie prepositum; et alios quorum nomina uidenlur super- uacaneum in hac ascribi pagina, cum in diuina pre eo¬ rum meritis coram deo cotidie recitentur tabule. Posue¬ runt ergo iuxta hanc auctoritatem primum fundamenti la¬ pidem, quarto Kalendarum iulii, petri et pauli apostolo¬ rum principum uigilia: tu es petrus, et super hanc petram edificabo ecclesiam meam. Et mirum in modum balnee co- mutantur ut quia hic abluerentur hominum corpora, quo¬ dam dominice crucis, aque babtismi secreto redemptionis¬ que cruoris oraculo, efficerentur sancte crucis ecclesia, et quoniam carnis sordes balnearum detergerentur misterio, animarum lepra sancte crucis curentur sacramento. San¬ cta est ergo comutalio, sanctaque dantis et operancium de- uocio, sanctissimaque summi auctoris protectorisque dei perfectio. Dicantur ergo de te gloriosa dei ciuitas et esto memor raab et babilonis scientium deum: Ecce enim tem- M.U. Tom. I. 63 pus acceptabile, ecce dies salutis. Ne ergo qui cum eo conglutinati erant subito preocupali die mortis quererent penitentie spacium, et inuenire non possent, anno nondum reuolulo, sexto Kalendarum marcii, festiuitate mathie apos¬ toli, feria quarta capite ieiunii armati sunt apostolorum pro¬ posito sub habitu degentes et regula beati augustini, hanc deo antiphonam digne cantando: Immutemur habitu in ci¬ nere et cilicio; ieiunemus et ploremus ante dominum, quia mullum misericors est, dimittere peccata deus noster. His rite et iuxla dei uoluntatem ut uidebatur compositis, or¬ ta est intolerabilis supra quam dici possit sedicio canoni¬ cis sedis sancte marie archidiaconum cogentibus sibi loci monasteriique fieri debere testamentum. Unde uir tante sapientie preditus, animi uirtutc prosternatus, et inhabi¬ tantibus superemines illorum sedis canonicorum periculum, et loci libertatem esse utilem quam cui uis force peruium recogitans alcius, cepit iam cum adiunctis sibi sociis ca¬ sibus et fortunis prouidere futuris, et de loci libertate tra¬ ctare propensius. Ocasione itaque satis comoda sedis pro libertate accepta, proficiscitur romam, sancte crucis mo¬ nasterii , totiusque proprietatis faciens sociis ipsum inha¬ bitantibus , tam futuris quam presentibus, testamenti de- uota mente et firmitudinis seriem. Deinde ualedicens fra¬ tribus, lacrimans cepium pergit iter, et sedis multo labo¬ re libertate ab innocentio secundo aposlolico et uix con¬ quisita, etiam sancte crucis monasterii quod sit sub tute¬ la sancti petri ab eodem uiro sancto promeruit, priuile- gium ei faciens propria manu roboratum, huiusmodi api¬ cibus digestum. Priuilegium innocentii pape. 3. Innocentius episcopus seruus seruorum dei dilectis fi¬ liis Odorio * priori, fratribus ecclesie sancte crucis in colim- briensis ciuitatis suburbio site, eorumque successoribus canonicam uitam professis im perpetuum. Desiderium quod ad religionis propositum et animarum salutem pertinere monstratur, auctore deo sine aliqua est dilatione complen¬ dum, ut fidelis deuocio celerem sortiatur effectum. Pro¬ inde, dilecti in domino filii, per interuentum filii nostri te¬ lonis colimbriensis archidiaconi, ueslris postulationibus affectione paterna gratum prebemus assensum, et ecclesiam beate crucis, in qua diuinis estis obsequiis mancipati, in beati petri tutelam protectionemque suscipimus, et pre- senti scripti pagina communimus. Statuentes ut ordo ca¬ nonicus, qui secundum beati augustini regulam ibidem coo- perante domino noscitur institutus, perpetuis temporibus inuiolabiliter obseruetur. Sane possessiones et bona, que eadem ecclesia in presenliarum iuste et canonice possidet aut in futurum concessione pontificum, largitione regum, oblatione fidelium, seu aliis iustis modis prestante domi¬ no poterit adipisci, uobis uestrisque successoribus, et per uos predicte ecclesie sancte crucis, presenti priuilegio con¬ firmamus. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum li¬ ceat prenominalam ecclesiam perturbare aut eius posses¬ siones auferre, uel ablatas retinere, minuere, aut aliqui¬ bus uexationibus fatigare. Sed omnia integra conseruenlur eorum pro quorum gubernatione, et sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, Salua nimirum diocesani episcopi reuerentia. Ad indicium autem percepte huius a romana ecclesia libertatis, duos bizancios annis singulis nobis nostrisque successoribus persoluetis. Si qua igitur in futurum ecclesiastica secularisue persona hanc nostre constitutionis paginam sciens contra eam temere uenire lemptauerit, secundo tercioue commonita, si non satisfa¬ ctione congrua reatum suum correxerit, potestatis hono¬ risque sui dignitate careat, reamque se diuino iudicio ex- istere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine dei et domini nostri iesu christi alie¬ na sit, atque in extremo examine districte ulcioni subia- ceat. Cunctis autem eidem ecclesie sua iura seruantibus sit pax domini nostri iesu christi. Quatenus et hic fru- * Nomen istud , loco raso , alia valde posteriori manu scri¬ ptum fuit. Digitized by v^-ooQie VITA TELLONIS ARCHIDIACONI. 66 ctum bone actionis percipiant, et apud districtum iudicem premia eterne pacis inueniant. Arnen. Amen. Amen. Ego innocentius catholice ecclesie episcopus subscripsi. Ego lucas presbiter cardinalis tituli sanctorum iohannis et pauli subscripsi. Ego guido diaconus cardinalis sanctorum cosme et da- miani subscripsi. Ego grisogonus diaconus cardinalis sancte marie in por¬ tu subscripsi. Datum pisis per manus almerici sancte Romane eccle¬ sie diaconi cardinalis etcancell. vn kalendas Junii, Indi¬ ctione xii. *, Incarnatione dominice anno m.c.xxx.v. Pon¬ tificatus Domni Innocenlii pape II. anno vi. 4. Nec satis beato uidebatur innocentio, innocentie lo¬ ci usque pie sanctitatis magistro, a pontificali consurgere solio et manu sancta priuilegium ipsum nomine confirmare proprio, nisi infanti destinaret per tellonem et episcopo lit¬ teras simul cum populo pro commendatione domus, et ar- chidiaconi dilectione, maximeque guidonis diaconi car¬ dinalis sanctorum cosme et damiani diligenti ergo nos la¬ borioso ardore. Unde memoriam eorum cotidie morationi¬ bus nostris facientes, domini pape specialiter, guidonis no- biscum, et cum celeris benefactoribus nostris facimus. Sed qualiter tocius pietatis uir perfectus ipsum adloquatur in¬ fantem audite. Littere innocentii pape ad in¬ fantem alphonsum. 8. Innocencius seruus seruorum dei dilecto in christo filio illustri uiro alfonso portugalensium Duci Salutem et apostolicam benedictionem. Quod personam et honorem tuum paternis affectibus diligamus, sepe cognoscere po¬ tuisti. De tua itaque nobilitate plurimum confidentes ro¬ gando mandamus quatenus sicut nos pro colimbriensi ec¬ clesia tuis precibus adquieuimus, ita nichilominus pro ec¬ clesia sancte crucis colimbriensis postulationes nostras ex¬ audias ut uidelicet pro beati petri et nostra reuerentia fra¬ tres eiusdem loci attentius diligas et honores, et a nullo infestari permittas. Per hoc enim tam in prcsenti quam in futuro seculo maiorem laudem et gloriam consequeris. Da¬ tum Pisis xiii. K. Junii. Ab hinc quoque episcopi simul cum ciuibus cauteria¬ tam ammonitionem auertite. Ad coi. episcopum. 6. Innocentius episcopus seruus seruorum dei venera¬ bili fratri Bernardo episcopo et dilectis filiis clero el popu¬ lo colimbriensi salutem et apostolicam benedictionem. In beati petri cathedra disponente domino constituti colim- briensem ecclesiam etuos ipsos paterno affectu diligimus, et ueslris postulationibus secundum deum assensum pre- bemus. Ceterum gratum nobis est quod in ecclesia san¬ cte crucis, que ciuitatis suburbio sita dinoscitur, coope- rante domino religionem accepimus institutam. Eapropter dilectioni uestre rogando mandamus ut locum ipsum et fra¬ tres inibi domino famulantes pro omnipotentis dei reue¬ rentia diligatis, et propensius honoretis, nec cis iniuriam aut molestiam inferatis nec inferri ab aliis paciamini, Qua¬ tenus et ipsi liberius et quietius diuinis ualeant uacare ob¬ sequiis, etuos proinpensa eis beniuolentia tam temporali¬ ter quam spiritualiter ab omnipotente deo retributionem percipere mereamini. Datum Pisis xiii. Kal. Junii. 7. His itaque omnibus pro uoto archidiaconi conposi- tis, cum iam osculata prius apostolici manu regrederetur cum consorte iohanne qui in omnibus preerat, rei uoti a raptoribus in medio retinentur itinere. Vouerant siquidem se sepulcrum beati augustini uisitaluros et aliquid pigno¬ ris si possent ad monasterium sancte crucis usque allatu¬ ros, Quod quia non fecerant, a raptoribus, ut diximus, ex¬ poliati uix multo elapsi labore multaque itineris fatigatio¬ ne pedites totum fere usque ad sanctum rufum peregerunt iter, Ubi diuinum euidenti indilio archidiaconus cognouit sibi et in omnibus et tunc maxime adesse patrocinium, cus¬ todiens ipsum ab antidoto quod in malis iohannis michaelis repertum, ut ferebatur, ad archidiaconum necandum con- positum. Pro quibus omnibus gratias agens summo et in¬ comparabili patrono piissimo deo, conglutinata prius cum senioribus Sancti rufi amicitia, resumpto cura moribus so¬ cio, qui pro ipsis ierat dominico, cum ceteris et iohanne, qui in omnibus extiterat coadiutor, ad propria reuertitur, dimisso apud sanctum rufum priuilegii exemplo. Ille ue- ro qui laqueum tetenderat innoxio desinteria deficit pere¬ grinus dei iudicio, in defectu ipso monacali habitu gratias deo resumpto. Dicatur ergo: laqueum aperuerunt et effo¬ derunt, sed tamen incidunt in foueam quam fecerunt. Men¬ sibus quinque post reuersionem nec dum completis, el ipse tocius congregationis paler piissimus letali morbo cor¬ ripitur quod arabice aluara malfalzamuni, id est apostema. Donec ergo potuit surgere, et aliquantisper procedere lon¬ giuscule , uelut marlha satagebat circa frequens ministe¬ rium , murum in circuitu cenobii construendo, turres in excelso erigendo, domos intro claustrum et extra edifican- do, uillas et hereditates cum consorte odorio qui in om¬ nibus ferebat auxilium propriis facultatibus emendo, in quibus ad quingentos expenderat morabitinos, His exce¬ ptis que a fidelibus oblata, cum aliis quingentis suo sudo¬ re adquisitis in operis sunt in pensione consumpta. Quia uero totum prout erat futurum uel fundare minime po¬ terat edificium, radium affectans manu , ut thomas apud regem gondaforum, peritus architector interius compositio¬ nem , et exterius tocius dispositionem structure describit edificiorum. Ubi autem illius corpus nimie infirmitatis an¬ gore , et diutini laboris magnitudine fractum, presbitero gratum recusat ferre laboris pondus, claustro includitur, memorans hoc dauiticum: ln me sunt Deus uota tua que reddam laudationes tibi, et in dies et noctes se ipsum deo uiuo et uero uiuum et uerum offerebat sacrificium in se beatissime et quondam peccatricis marie magdalene spe¬ ciem exprimens, que quia lacrimis pedes domini laueral, capillis capitis sui terserat, consors genitricis christi effe¬ cta , cum aromatibus ueniens ad sepulcrum, meruit ipsum gloriose dominum uidere prima. Quis enim alta ualeat ex¬ plicare suspiria, quis lacrimarum imbres uberrimos, quis singulius creberrimos? Et existimo non pro se, sed tocius congregationis pie et ardentis sollicitudine caritatis, hoc a se fieri exigebat. Quia etsi sanctum uirum ab omni de¬ licto pronunciare non audeo absolutum, uel fouerunt iu- uentutis delicta, uel fuerunt ab ignorantia uel fragilitate profusa. Fuit enim fuit a pueritia usque ad senectam pu¬ rissime castitatis amator, humilitatis humile exemplar, ue- ritatis assertor uerax, obedientie custos obediens, in ad- uersitalibus gaudens, in tribulationibus patiens, fidei con- seruator fidelis, in ipse longanimis, de promissione cer¬ tus ut abrdham , hospitalitatem sectans ut lolh, justicia pollens ut ysaac, Raritate exuberans ut iacob. Quis illius sermones moralitatis dulcedini refertos in senes, quos ac si patres uenerabatur; in uiros, quos ut fratres exorlaba- tur; in iuuenes, quos ut filios excolebat; in pueros, quos ut diligens pedagogus et pater amandus parcendo argue¬ bat, aliquo ualeat explicare sermone ? Mira fuerunt et pe¬ ne hominibus noslrc etatis incredibilia, in hoc sancio Tel- lone diuina reuelata misteria. Equidem quandiu potuit ma¬ nibus canonicorum ad altare domini deportari, sacrum corpus et sanguinem domini nostri iesu christi participa¬ ri , ante ipsam crucem ut ante domini tribunal iudican- dus, riuis suarum lacrimarum se iterum atque iterum la- uans, quasi ipsos domini pedes lauando atque capillis ca¬ piti sui tergendo deoscularetur in excessu mentis rapieba¬ tur. Inde in claustri medio inter oliuarum consita cento¬ ne recubans, nos euntes seu redeuntes ac si filios unicos parturiret ut iacob manu erecta benedicebat, ulque no¬ bis propiciarctur, nosque utoues a pastore patentibus cam¬ pis desertas custodiret, qui non dormitat, longis suspiriis precabatur. Nimirum inter spem celestium constitutus et Digitized by Google VITA TELLONIS ARCHIDIACON1. 67 i i i t- 3 » S- fi k * i l amorem fratrum, non audeo, ut dicebat apostolus, cupio disolui et esse cum chrislo, multo melius necesse autem existimo esse in carne propter uos, sed uelut marlinus beatus, nec sic tamen. Grauis quidem est domine corpo¬ ree pugna milicie, nec deficientem causabor etatem, mu¬ nia tua deuolus implebo, potius castris quod ipse iusseri- ris militabo. At si parcis etati bonum est mihi hos qui¬ bus timeo ipse custodias. Tu enim es uerus pastor et ani¬ mam tuam pro his ouibus dedisti. Quod minus est sup¬ ple, qui quod maximum est consumasti. Et his dictis ite¬ rum lacrimabatur uir sanctus. Cumque deus finem uellet sanctis imponere laboribus, et confessorem suum in eter- na pace suscipere, circum astante omnium fratrum ama¬ bili conuentu lacrimis manante et pio eiulalu, quia pium uidebatur flere tellonem, et maxime pium gaudere telloni, feria mi.\ quarto idus septembris, illuscescente die post natiuilatem beate marie, agens elatis quasi annum sexage¬ simum, dimittens in edificiorum expensas ad quingentos morabilinos, et manus omnium deosculans fratrum, ut il¬ lius essent memores in obsequiis suarum orationum, hoc ultimum habuit uerbum: In manus tuas domine commen¬ do spiritum meum : et hoc ordine dignum sanctorum or¬ dinibus emisit spiritum. Deinde corpore abluto, etueslibus pro consuetudine canonica induto, deducitur ad ecclesiam in medio coro, diuinis preeunlibus obsequiis. Quantus tunc luctus merentium fratrum, quanta precipue suspiria decantantium canonicorum, longum est et inexplicabile sororum uirginum eluiduarum, quarum numerus ternario per se multiplicato ut angelorum complebatur, explicare eiulatus, et hyberias lamentantium matronarum uenias, non dico licitum sed quantum pius amor coni uncto dolo¬ re susurrando fecerat proprium. Erat pium ac religione plenum pueros conspicere in circutu feretri residere, et mentis singultus lacrimis usque ad maxillam uellul ex fon¬ te largissimo pudibunde tamen manantibus prodere, iu- uenes adulescentiores circa altaria et celera officia discur¬ santes , senes canicie uenerandos in missarum sollempnia quandiu permissum fuit sese peruenire, laicos fratres ad sepulture obsequia alterutro obsequentes. Quis inuidorum gaudia, quia nemo rationabilis irrationabilis placere potest, quis dolentium amicorum tristes dolores, quorum longe antecedebat numerus, possit digne personare uocibus ? To¬ ta ciuitas ruit. Partim canonicorum conuentus, Parlim iu- uenes, Partim mediocres, Parlim nobilium persone, ad uidendum sanctissimum tellonis corpus, omnes uno ore dicentes: benedicius deus qui talem sibi elegit famulum. Matrone uero et femine paupercule, quia hon erat eis lici¬ tum astare prope, uel ipsum sacratissimum contingere cor¬ pus , pro foribus astantes, uel per rimulas quantum fas erat inspicientes, pio eiulatu protestabantur ipsum spiri¬ tum ut pro eis deprecaretur dominum, pro quibus sepe sancta monita , sepe casta consilia, sepe perutiles corre¬ ctiones , sepe elemosinarum largissimas expensiones san¬ cte, deuote, pieque profuderat. Cumque corpus deuote, honeste, ac religiose, a latere ecclesie dextro, iuxla alta¬ re in honore sancti spiritus consecrato conderetur, fit ma¬ ximus omnium clamor ad sidera mentium affectus ten¬ dentium , unoque suspirio precantium, requiescat in pa¬ ce , et sic omnium oratio consumata est. Quibus rite et iuxta nostrum ordinem digne et laudabiliter completis, ad consolandos nos alterutrum , consedente conuentu, com¬ muni diffinitione decreuimus inter nos, quod nunquam post- modum ab ullo poterit infringi, secundum edictum patris nostri Augustini. 8. In nomine Domini nostri iesu chrisli. omnibus pla¬ cuit unum sentire communiter possidere sicut scriptum est: Unum sentite in domino, et nemo proprium sibi quic- quam uendicet, sed fiat sicut scriptum est in actibus apos¬ tolorum. Habentes omnia communia, nemo quicquam suum esse dicebat, et erat uox omnium nostrum. In do¬ mino iure obseruationis nos teneamus, et in eo usque in finem permaneamus, quia in euangelium scriptum est: Qui perseuerauerit usque in finem hic saluus erit. Si enim pa¬ tre pio sanctoque caremus tellone, multo magis piissimum sanctissimumque patrem habemus in celo, qui dicit in euangelio: Et patrem nolite uocare super terram. 9. Pari igitur diffinitione parique consensu morem san¬ cti Rufi decreuimus tenendum, et a nullo nostrum uel se¬ quentium in posterum notandum. Itaque mandauimus pe- trum presbiterum salomonis filium ad sanctum rufum, in hec simplicia uerba: Dominis et patribus S. R. abbati W. sancto religioso que conuentui, T. sancte crucis prior etsi indignus, at¬ que humilis congregatio, morum discipline, et ueslrarum medele animarum qualemcumque partitionem. Quantas deo uestreque sanctitati pie persoluemus grates pro be- neuolentia et caritate deuota in dominicum diaconem, et iohannem tunc magistrum nunc autem archiepiscopum, et tellonem archidiaconum, cuius anima requiescat in pa¬ ce ? Et nunc quia uestri cepimus esse discipuli, quod nondum